Pc Forumları

Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri

Dini Konular Katagorisinde ve Tefsir Forumunda Bulunan Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri Konusunu Görüntülemektesiniz.->Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri forumson.com - Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri 2-BAKARA: -------------------------------------------------------------------------------- " " Bulunduğu altı sûrenin hepsinde ...


Reklamı Kapat

Geri git   Pc Forumları > Dini Bölüm > Dini Konular > Tefsir

Alt 09-25-2008, 15:38   #1 (permalink)
Moderator

Yasal UyarıArkadaşlar Lütfen Konulara Cevap Yazalım iyi veya Kötü Değerlendirelim Emeğe Saygı!
 
уυѕυƒ - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
Bilgiler
Üyelik tarihi: Feb 2008

Mesajlar: 11,105
Konuları: 6191

Tesekkür: 5
21 Mesajina 24 Tesekkür Aldi Üye No: 847
REP Gücü : 1000
REP Puanı : 22033
уυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond repute
Seviye: 67 [♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥]
Aktiflik: 1628 / 1655
Güç: 3701 / 29876
Deneyim: 20%
İletisim
уυѕυƒ - MSN üzeri Mesaj gönder

Standart Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri

 

Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri
forumson.com - Elmalılı Hamdi Yazır--Bakara Suresi Tefsiri 2-BAKARA:


--------------------------------------------------------------------------------

" " Bulunduğu altı sûrenin hepsinde birer âyettir. " " da bir âyettir. Fakat "" bir âyet sayılmıyor. " " da bulunduğu beş sûrenin hiç birinde âyet değildir. "" iki sûrede de birer âyettir. "" âyet değildir. Fakat "" birer âyet "" de hepsinde birer âyet "" iki âyet " " bir âyettir. "" birer âyet değildirler. Ve bu saydıklarımız Kûfeli âlimlerin rivayetidir. Basralı âlimler yirmi dokuz sûrede bulunan bu mukattaattan (Kur'ân-ı Kerim'de sûre başlarında bulunup isimleri ile okunan harfler) hiç b i rini bir âyet olarak saymamışlardır. Âyet meselesi kıyasî (genel kaideye tabi olan) değil tevkifî (vahye tabi) bir ilim olduğundan bu görüş ayrılığı kırâet şekilleri gibidir. Ve bu şekilde el-Bakara sûresinin ihtilaf edilen âyetlerinden birincisi " " d ir.

Yazılışta bir kelime gibi yazıldığı halde okunuşta birer birer söyleme şekli ile elif lâm mîm diye üç kelime olarak okunuyor. Bu üç kelime mânâlı birer isimdirler. Delalet ettikleri mânâları da müsemmaları (adlanmış) olan basit harflerdir. Bu harfler kelimelerin maddesi olan ve hurûf-i mucem (noktalı harfler) hurûf-i mebâmî (sözün esasını teşkil eden harfler) ve hecâ harfleri diye adlandırılan tek seslerdir ki " " gibi nakışlar bunların hat (yazı) denilen alâmetleridir. O isimler aslında bu sesl e rin olduğu halde bu nakışlara da denilir. Her isim başındaki ilk sesin veya nakşın adı her nakış da bizzat o seslerin bir çeşit resmidir. Arapça'da gerçek mahrec (harfin çıkış yerin)e dayalı esas olarak yirmi sekiz harf ve bunların yirmi sekiz de ismi v e basit nakşı vardır. Bunlardan başka bir de mukadder mahrece dayalı olup bizzat okunamayan tebaî (diğer harflere uyan) bir harf daha vardır ki buna da Lâm elif denilir. Ve

çoğunlukla elif ismi buna verildiğinden diğerine hemze denilir. Lâm elif uymakla okunan bir med (uzatma) harfidir. Kendinden önceki harfin üç harekesine uymasından dolayı üç durumu bulunduğundan med harfleri "vav ya elif" müstear (eğreti) isimleri ile üç olarak gösterilir. Bundan dolayı esas ve tabi olmakla harflerin adlandırılanla r ı gerçekten yirmi dokuz ve hükmen otuz bir olarak itibar edilir. Yirmi dokuzuncusu ancak terkipte okunabildiğinden "lâm elif" ile gösterilir ki otuz bir sayısını da gösterir.

Harflerin bu tek başına olma ve basitlik durumları elif bâ tâ... diye bir bir sayılarak anlatılır ve diye kesik kesik olarak yazılır. Bunun ismi elifba'dır. Aksine kelimelerde olduğu gibi terkip durumları anlatılacağı zaman da "" şeklinde yazılır ve kendi basit sesleri ile okunur.

Halbuki ebced gibi yazıldığı halde elifba gibi okunur. Demek ki ikisinin de değerini birleştirerek hece harflerinin daha mükemmel bir adı gibidir. Okunuşuna göre mânâsı apaçıktır. Fakat yazılışına göre "ebced" gibi mânâsız ve anlamsız bir kelime görünür. Gerçi yazılış elifba gibi okunmayı p ebced gibi okunsa idi v.s.. muhtemel şekilleri ile anlamlı bir kelime meydana getirecekti. Fakat böyle yazıldığı halde elifba gibi okunması bundan bir anlam çıkarmayı zorlaştırmaktadır. Bu iki değerin böyle birleşmesinden bir bakışta anlaşılır ki bu r ada biri görünen biri gizli iki anlam düşünülmüştür. Acaba asıl istenen hangisidir? İşte büyük tefsirciler bu iki görüş açısından hareket ederek bir kısmı sûrelerin başında bulunan ve kesik kesik okunan harflerin kasdedilen mânâsının belli olabileceğini bir kısmı da olamıyacağını söylemişlerdir.

Mânâsının belli olduğu veya belli olmasının mümkün olduğu görüşünde olanlar başlıca iki grup teşkil ediyorlar.

1. Bu isimlerin mânâları bellidir. Bunları konuşmanın başında birer birer söylemekten maksat bütün elifba harflerini elifba veya ebced itibarlarıyla seçmek ve bunlardan oluşan kelimelere ve söze dikkat çekmektir ki bu seçme ve uyarmadan sonra işte kitap demek dilin esas maddesini göstererek bir meydan okumayı ilan etmek ve Kur'ân'ın i'cazına i şaret etmek olduğunu açıklamışlardır. Ve bu gruptaki âlimlerin çoğu bu üç harfin toplamı bu sûreye veya Kur'ân'a bir isim olmasını da tercih etmişlerdir.

2. Kasdedilen mânâsının üç kelimede değil müsemmalarında yani terkip itibarında ve başka bir ifade ile yazı itibarında aranmak lazım geleceğini ve bunların işaret ettikleri bir mânâ bulunduğunu ve Arap dilinde bunun benzerleri bulunabildiğini söyleyenler vardır. Bu da başlıca iki esasta özetlenir:

Birincisi: Kısa kesmek ve kısaltma yoludur ki şairin "O kadına dur dedim. O dedi ki kaaf" mısraında olduğu gibi (vekaftü = durdum) kelimesinden kaaf harfiyle yetinmesi; yazıdaki örneği de mesela "Ahmed" yerinde bir " " (elif) yazılması bu türdendir. Ve bu şekilde elifba harflerinin her biri başından sonundan ve ortasından bir veya birkaç isme sembol olabilir. Gerçekten biraraya getirildiği zaman "er-Rahmân" isminin meydana geldiği görülüyor. Diğerlerinde halledilememekle beraber böyle Allah'ın isimlerine veya diğer şeylere tahlilî (çözümse l) veya terkibî (bileşimli) semboller mümkün bulunuyor.

İkincisi: Ebcedin hesap yolu ve şifre usulüdür.

3. Dış ve iç iki kıymetin ikisini de düşünmek lazımdır. Ve kasdedilen mânâyı aramak için bu yolların bu mânâların hepsini birleştirmek; akıl yolu ve doğal ihtimalleri ile daha ileri gitmek gerekir. Bunda ise müteşabih (birbirine benzeyen) mânâlar olur. Maksadı belirlemek mümkün olamaz.

Sanki el-ma'lûmü'l-mechûl (bilinmeyen bilinen) terkibi gibi bir anlam ifade eder. Ve bu mânâ haki kat ve Allah'ın isimlerine kadar gider. Ve bu tefsirin özeti "Allah daha iyi bilendir." mânâsı ile biter ki bu da bize insan ilminin başında daima mahiyetine erilmez bir başlangıcın varlığını öğretir.

Gerçekten hem dirayet açısından ve hem rivayet açısından bu görüş açılarının hiç birini feda etmeye imkan yoktur. Çünkü sûrelerin başındaki mukattaa harflerin okunuşu ve genel durumlarındaki ilişkiler ilk görüş açısı hakkında pek büyük bir karine teşkil etmektedir. Elifba gibi okunan sûrelerin başı n daki mukattaa harfleri ilk önce elifba harflerinin yirmi dokuz sayısına eşit olarak yirmi dokuz sûrede bulunur. İkinci olarak yirmi sekiz ismin tam yarısı bulunan on dört harf ismi seçilmiş ve o şekilde seçilmiş ki bu yarım bütün harflerin sıfat itib a riyle çeşitli taksimlerindeki kısım ve çeşitlerinden her birinin yarısını ve en önemlilerinden bazılarını ihtiva ettiğinden; zikredilmeyen diğer yarısı tam ve eksiksiz olarak temsil edilerek harflerin hepsini esas lehçesi ile tecvidi ile göstermiş bulu n uyor ki Kâdî Beydâvî tefsirinde de açıklanmış olan bu kullanımların etraflıca anlatılmasından vazgeçiyoruz.

Üçüncü olarak; alınan bu harfler tek ve birleşik olarak sûrelere öyle dağıtılmış ki bunda dilin Sarf ve Nahiv itibarı ile esas bölünüşlerine büyük bir ilgisi vardır.

Kelimenin üç kısmı birliden beşliye kadar kelimelerin esas yapıları mücerred (yalın) ve mezide (artırılmış) bölünmesi artırılmış kipinin yedi harfi geçemiyeceği dörtlü ve beşlide asıl ve mülhak (katma)a bölünmesi ve daha bazı tâli çeşitleri bunlardan okunabilir. Arapların şiir ve belağatı pek yüksek bir derecede bulunmasına rağmen dilin tecvid iştikak (türeme) sarf (sentaks) nahiv ve diğerleri gibi ilimleri henüz meydana gelmemiş ve okuyup yazanlarda bile dil ile ilgil i kuralların nazariyatıyla ilgili bilgiler yerleşmemiş bulunduğu bir zamanda okumayazma bilmeyen bir peygamberin tebliği ile ilmî inceliklere ait sunulan ve daha sonra dil kurallarının tesbiti esnasında büyük bir rehber olduğu da kaydedilmeğe değer bulunan ve çeşitli şekilleri ile i'câzın sırrını içine alan bu kadar güzel tasarrufların delalet ve iradeden uzak sanılması nasıl kabul edilebilir? Aynı zamanda şu da inkâr edilemez ki bu kadar yüksek bir delalet ve iradenin dış görünüşünden başka hedefi yoktur d emek de aynı karinelerle uzlaştırılamadığı gibi bunlardaki delalet yönlerinden bir çoğunu ihmal etmek demektir. Bundan dolayı esas kasdedilen mânâ açık ve gizli elifba ve ebced görüş açılarının toplamındadır. Lafzî delaletinden aklî delalete ve oradan t abiî ve zevkî delalete geçerek varlık zamanlarının hepsini gözden geçirerek ve hiç birinde durmayıp varlığın esasının yaratma sırrına ilk başlangıç noktasına kadar gitmek ve bu şekilde metafiziği (fizikötesini) gayb alemini bir anda tetkik edip ilim içi n de cahillik ve acizliği itiraf ettikten sonra tam iman ile ilâhî irşadı beklemek; işte müteşabihler denilen sûrelerin başındaki mukattaat harfleriyle hitabın faydası din bilgisi çok geniş olan âlimlerin imtihanı olan bu sonsuz mânâda meydana çıkıp görünü yor.

İnsanlığın gerçeği idrak ve anladığını tebliğ etmektedir ki biz buna mantık ve dil diyoruz. İdrak bizzat mânâlarla anladığını bildirmek de kelimeler ile kelimeler ise sesler ile meydana gelir. Demek ki sesler kelimeler ve mânâlar dilin esaslarıdır. Yazmak ise dilin dili demektir. Ve bu sebeple dil ve yazı insanlıkta ilmî ve pratik ilerlemelerin esas dayanağıdır. Ve herkes bilir ki elifba harfleri denilen tek ve basit seslere bütün dillerin maddesi bunların hat şekilleri de yazının hakiki sağlam temelidir. Bunun için bir dilin elifbası ne kadar sağlam ve düzenli telaffuzu ve lehçesi ne kadar açık ve ince çekim ve birleşme kuralları ne kadar sağlam ve ilmî delalet yönleri ve anlatımı ne kadar geniş derin ve tabiî imlâsı da ne kadar sabit ve düzgün ise o dil o ölçüde yüksek ve o ölçüde olgundur. Bundan dolayı ta başlangıcında okuma ve yazmaya teşvik emri ile inmeye başlayan yüce Kur'ân'ın Fâtiha ile duyguları uyandırdıktan sonra dilin maddesi olan elifba harflerinden başlaması ve başlark e n İslâm dinine gelinceye

kadar İslâm'dan önceki dinlerin sonuncusu olan Hıristiyanlığın üçlü ilah sapıklığını parçalarcasına gerçek bir Allah'tan ve itibarî bir olan ikiyi başka bir deyişle Allah'ın varlığından ruh ve cisim ikiliğini bir bakışta fark ettiren yazılış şekli ile Allah ve kâinat ilgisini açıktan ilham etmesi ve bundan başka Yahudiliğin ismi söylenmez diye tanıdığı en büyük mabudun ism-i a'zamına da işaret etmiş olması ve daha söylerken kalbin en derin kısmından dudağın ucuna kadar bütün harf l erin tüm mahreçlerine uygun üç mahreçten özel tertib ile çıkarak insana kendini tarttırıp tanıtacak olan "elif lâm mim" harflerini düşündüre düşündüre okutması ve bu arada Ruvâkiye felsefecilerinin elifba delili olarak ifade edilen Allah'ı isbatlama del i line de işaret etmiş bulunması ve bu delalât (kılavuzluklar) ve imalardan sonra da insanın akıl ve fikrini; dil sırrı içinde seslerden kelimelere kelimelerden mânâlara mânâlardan eşyaya eşyadan yaratma sırrına ve varlığın başlangıcına ve Allah'ın ilmin e kadar götürmesi bu yüce kitabın başlangıçtan sonuca kadar insanlığa yol göstermeyi üzerine aldığını büyük bir belağatle ifade etmektedir.

Ey düşünür! sembolüne bak ve harflerin çıkış yerlerine riayet ederek elif lâm mim diye oku okurken kendini bir tart ruhundan bedenine içinden dışına göğsünden dudaklarına doğru yokken var olarak çıkıp gelen o sesleri de iyice bir dinle bu sırada bir elifba ebced okurcasına bütün elifba harflerini şekilleriyle hayalinden geçir ve düşün. Aslında hiçbir mânâsı olmayan bu tek ve basit seslerden sayılmayacak kadar mânâyı taşıyan kelimelerin ve bu kelimelerden sözlerin ve bu sözlerden kâinatı anlatan yüce kitapların meydana gelme şekillerinde nasıl bir kudret ve nasıl bir yaratılış sırrı gizli olduğunu düşün. O zaman anlarsın ki kâinatta her mânâ her feyiz (nimet) her ilerleme her olgunluk her ümit bir sosyal düzene hem de layık olduğu konumu ile bir sosyal düzene borçludur. Kendi kendine hiçbir mânâsı hiçbir kuvveti hiçbir belirtisi olmayan basit maddele r in tek tek parçaları layık oldukları bir sosyal düzeni buldukları zaman onlardan kimyalar hikmetler şekiller hayatlar fışkırarak şu gözümüzün önündeki görülen kâinat meydana geliyor.

Aynı şekilde kendi kendine hiçbir mânâsı hiçbir kuvveti görünmeyen insan fertleri de yerli yerinde mükemmel bir sosyal düzeni elde ettikleri zaman onlardan dünyaları büyüleyen sosyal kurullar milletler ve devletler meydana gelir. Taş ve ağaç kovuğundan çıkamayan o kişiler yer küresinin bir ucundan diğer ucuna gidi p gelmekle kalmayıp göklerde bile fetihler yaparak ve kâinata hak ve adalet saçarak mutluluğa gark olurlar. İşte elifbanın o basit ve mânâsız harflerine

o sonsuz mânâları feyizlendiren düzen ve sosyal konum sana kâinatın yaratılış sırrını baştan mütalaa ettirecek bir hidayet anahtarıdır. Düşün ve düşün bu basit şeyler nereden geldi ve bunlara o sosyal düzeni kim ve nasıl verdi? Sen seslerden kelimeyi kelimelerden mânâları mânâlardan eşyayı okuyup görebiliyorsan böyle yokluğun var anlamsızın anlamlı ola b ilmesi ayrı ve dağınık şeylerin birleşip bir bütün meydana getirebilmeleri bütün bunlar üzerinde ezelden ebede kadar hakim ve her şeyi kuşatan bir kudret-i vahdaniyenin delili ve tanığı olduğunda tereddüd edebilir misin? Hayır edemezsin ve etmek için k e ndinde hiçbir hak göremezsin. O halde sen başka şeye bakmamalısın. O cömertlik kaynağından kendin için de sağlam ve doğru bir sosyal düzen aramalısın. İçin ve dışınla ona teslim olmalısın ki istediğin hidayet ve mutluluğu bulasın. Düşün yalnız o düzeni v e o düzenin olaylarının hareketini düşün ve bütün bunları herşeyi kuşatan o tek Allah'ın cömertlik kaynağına ermek için düşün. Fakat sakın onun hakikatına (mahiyetine) ereceğim onu ve onun ilim ve kudretini kuşatacağım diye uğraşma. O noktaya geldiğin z a man acizlik ve bilgisizliğini itiraf et. İtiraf et de "" oku "Allah daha iyi bilir." de. "Seni sana yakışır bir şekilde tanıyamadık." diye ona yalvar. O zaman sende ne şüphe kalır ne sıkıntı ne buhran (ruhî bunalım) kalır ne kuşku.

Bu açıklamalardan sonra anlaşılır ki bu konuda Abdullah b. Abbas Hazretlerinden rivayet edilen haberler içinde " " Elif lâm mîm. Ben Allah'ım bilirim." demektir şeklindeki te'vil (yorum) veya tefsir yalnız sembolik mânâ olarak değil aynı zamanda hitabın faydasının özeti olmak itibariyle de ne güzeldir. Şu kadar ki bu mânâ başlangıcında değil düşüncenin sonunda verilmelidir. "Her kitapta Allah'ın bir sırrı vardır. Kur'ân'daki sırrı da sûrelerin başıdır." meâlinde Hazreti Ebu Bekir'den rivayet edilen ve "Her kitabın bir özeti vardır. Bu kitabın özeti de hecâ harfleridir." diye Hazreti Ali'den rivayet edilen ünlü açıklaması da meâl bakımından öbüründen başka değildir. Hatta Hazreti Ali'den rivayet edilen " Allah'ın isimlerindendir." sözü de bu cümlelerden ayrı bir m â nâ değildir. Ve hepsini kapsadığı için sûrelerin başındaki mukattaa harfleri müteşâbihattandır.

Müteşabihat denildiği zaman mânâsız tam bir kapalılık iddia edildiğini zannetmek büyük bir yanlış meydana getirir. Müteşâbihler mânâsız ve boş söz değil mânâlarının çokluğundan dolayı belirli bir maksat tayini mümkün görünmeyen ve daha doğrusu ifade ettiği kapsamlı hakikatleri insan zihninin

yüklenemeyeceğinden dolayı kapalı görünen bir anlatıştır. Bu öyle bir beyandır ki hakikat mecaz sarih kinaye temsil tahkik zahir hafî gibi beyanın bütün şekillerini içine alır. Bunun için yukarda buna "el-ma'lûmü'l-mechûl = bilinmeyen bilinen" tabirini arzetmiştik. Zaten sözde kapalılık yerine göre en büyük belağat şekillerinden birini meydana getirir. Her şahıs her mânâya muhatap olamıyacağı gibi Allah'ın bütün ilminin anlatma ve bildirmesine umumiyetle insanlığın kudreti de dayanamaz. Peygamberlerin ilimleri bile Allah'ın ilmine eşit olamaz. "Rabbim ilmimi artır de." (Tâhâ 20/114). Bu gerçek de fasl-ı h i tap (güzel konuşma) olarak ancak gibi bir ifade ile anlatılabilir. En bilgili insanların bilmedikleri ve bilemeyecekleri neler vardır? Bilginler derler ki ilmin başı hayrettir. Bu itibarla da Kur'ân'ın başında irşad ve hidayetin başlangıcında böyle hayre t veren bir tebliğin yeterli bir büyüleyici gücü vardır.

Kur'ân âyetleri başlangıçta indikçe Hazreti Peygamber (s.a.v.) Efendimiz bunları insanlara okur tebliğ ederdi. Fakat buna karşı koymaktan aciz kalan kâfirler "Sakın bu Kur'ân'ı dinlemeyiniz okundukça onun hakkında gürültü ediniz. Belki böylece ona galip gelirsiniz." (Fussilet 41/26) derlerdi ki hala etkili ve ciddi sözler karşısında böyle yapmak kâfirlerin huyudur. Razî ve diğer tefsircilerin tefsirlerinde İbnü Revme ve Kutrub'dan rivayet ol u nduğuna göre sûrelerin başında bulunan mukattaa harfleri indikten sonra okunduğu zaman dikkat ve şaşkınlıklarını celbettiğinden o kâfirler de dinlemeye meyletmekten kurtulamamışlar ve gürültüden vazgeçerek Kur'ân'dan faydalanmışlardır ki bu kıssanın bun l arın özellikle bir nüzul sebebi olarak kaydedilmesi gerekir.

Başta hayreti celbetmek önemli fayda sağlayacağı için Fâtiha'nın başında bulunması gerekmez miydi? diye bir soru akla gelir. Fakat şunu bilmek gerekir ki ilk anlayış hayretten önce gelir. Ve Kur'ân'ın gayesi de ilk önce ve bizzat ilim ve hidayete yöneliktir. Fâtiha " " ile başlasaydı bu iki önemli gaye elden kaçırılırdı. Ve hatta Fâtiha'daki açıklığı ile tevhid başlangıcı üzerinde anlaşma ve sözleşme yapılmadan önce bu şekil faydalı olma k tan çok zararlı olurdu.

Bu nakledilenlerle beraber sûre başlarındaki bu mukattaa harflerinin bulundukları sûreye de bir isim gibi delalet etmelerine hiçbir engelin düşünülmemesi gerekir. Nitekim " "ın muhkem mânâsı sûrenin de ismi olmasına engel olmamıştır.

İ'RAB: "Elif lâm mîm" isimleri önce dış görünüşleri ile harfleri birer birer söyleme yerinde bulunduklarından i'râbları yoktur. Çünkü birer birer sayılan kelimeler başlangıç cümlesi gibi i'râbsızdır. Bununla beraber aralarında mübteda haber olmaları düşünüldüğü gibi tamamı bir isim veya isim yerinde düşünülerek "bu elif lâm mîmdir" meâlinde hazfedilmiş bir mübtedanın haberi veya oku dinle belle yahut yemin ederim gibi hazfedilen bir fiilin sarih veya gayr-i sarih mef'ûli bih olmak ve n ihayet tamamı mübteda ve cümlesi haber yapılması da düşünülebilir. Bu arada nasb i'râbı bu harflere dikkati çekmek açısından daha beliğdir. Ve bunda yemin mânâsını göz önünde bulundurmak daha kuvvetlidir. Şu kadar ki bunu hepsinde genelleştirme taraftarı değiliz. Bu açıklamadan sonra özellikle şu hususa dikkat çekmek isteriz:

"Elif lâm mîm" isimlerinin müsemmaları olan hecâ harflerinin seslerine delalet ettiğinden lügat açısından şüphe edilecek bir taraf yoktur. Fakat bu sesler mutlak sesler midir? Yoksa bir ahdi ve bir özelliği içeren belirli sesler midir? Bunu düşünmek gerekir. Bu nazmın güzelliği başlangıçta bir gariplikle tecelli ederken bu seslerde bir yemin bir özellik hissetmemek de mümkün olmuyor. İlk önce elif lâm harf-i tarif mâ n âsını anlatmaktan hâlî kalmaz.

İkinci olarak mim de Arap dilinin bazı lehçesinde lâm yerine belirtme edatıdır. "Yolculukta oruç tutmak sevap mıdır?" sorusuna karşı "Yolculukta oruç tutmak sevap değildir." hadisinin demek olduğu bellidir. Bundan dolayı bu seslerin genel olarak hecâ harfleri sesleri değil güzel bir gariplik içinde özel bir şekilde bilinen ve belli olan birtakım sesler olması hemen akla gelir. Ve bunları belirlemenin karinesi de vardır. " "den tâ nidasına kadar bu sûrenin b a şındaki hitabın ilk önce ve bizzat Resulullah'a yönelik olması ve bir de vahyin inme şekli ile ilgili hadisler göz önünde bulundurulunca diyebileceğiz ki bu sesler Kur'ân inerken Hazreti Muhammed'in kulağında bir özellik ile çınlayan şekillerini ve mânâ l arını Hazreti Muhammed'in kalbinde yerleştiren ve tesbit eden vahiy sesleridir. Harfler ve kelimelerin alışılmış olan ortaya çıkma şekillerinden büsbütün başka bir olağanüstü özellik ile tecelli eden o ilâhî sesler yalnız Resulullah'ın duyması ve hissetm e si olduğundan hissedilenin durumları ve ayrıntıları da ancak onun tarafından bilinir. " " Kur'ân nazmını Hazreti Muhammed'in kalbine indiren o olağanüstü seslerin yalnız Peygamber tarafından

belli olan ayırıcı vasıflarını bildiren cins isimleri demek olur. Ve bundan dolayı Kur'ân'ın veya sûrenin bir ismi olması rivayeti bu görüş açısından çok faydalı ve uygundur. O halde mânâyı dinleyelim:

2-" "Allah daha iyi bilir ey Muhammed! "Elif lâm mîm" denilince senin derhal anlıyacağın o olağanüstü sesler zaman zaman çan sesi gibi o "lâm" "mîm" ğunneleri ile kulaklarında çınlayan vahiy sesleri belirmeleri insanlar arasında ancak sende görünmeye başlayan ve fakat diğer insanlarca da elifba ve ebced gibi cinsleri ile düşünülebilen o harfler ve kelim e ler ve onların mânâları özetle o isim veya isimler yok mu? " " işte o sesler ve o seslere verilen güzel düzen ile sana ve senin kalbine Allah tarafından indirilmekte olan o " " o mucizeli nazım ve mânâ yani o Kur'ân'dır ancak tam kitap yegâne kitap denilmesine layık olan o hak ve hükümlerin kesin delili yahut "Doğrusu Biz sana sorumluluğu ağır bir söz vahyedeceğiz." (Müzzemmil 73/5) âyeti ile vaad edilen o ağır ve büyük Allah kelâmı ki ondan sonra "el-Kitâb" denilince Allah'ın yalnız bu kitabı anlaşılacak ve bunun yanında diğerlerine kitap denilmesi caiz olmayacaktır. Bunun içindir ki müslümanlar arasında kitap denilince ancak Kur'ân anlaşılır. Hatta Peygamberin hadislerine bile kitap denilmez de sünnet denilir. Şu halde burada kitabın tanıtılm a sı şu olur: Peygamberimiz Muhammed Mustafa (s.a.v.) Efendimize indirilmiş olup her bir sûresi i'câz ifade eden ve ondan bize tevatür yoluyla nakledilmiş ve o şekilde mushaflarda yazılı bulunan beliğ (düzgün ve sanatlı) nazım ki hem tamamına hem bir kısmına denilir. Yani bütünü ve hepsi arasında ortaktır. Şeriata göre bu şekilde tarif edilmiş olan kitap asıl lügatte ve (ketb ve kitâbet) gibi bir ekleme ve toplama mânâsını kapsamış olarak harfleri birbirine eklemek yani yazmak mânâsına masdar iken örft e mektup (yazılmış) mânâsına isim olmuştur. Kitabet (yazmak) ve kitap aslında yazıya ait nazımdadır. Bununla beraber ibare dediğimiz lafza ait nazma da denilir. Birincisinde kitap bir yere yazılmış olan yazının tamamı; ikincide ise yazılan yazı ile anlatı l an ibare (metin) demektir. "Falan kitap benim kütüphanemde var." dediğimiz zaman birincisini "Falan kitap ezberimdedir." dediğimiz zaman da ikinciyi söylemiş oluruz. Şüphe yok ki bunların hepsinin altında mânâya delalet önemlidir. Ve her kitaptan kasd ed i len o mânânın anlaşılmasıdır. Fakat sadece mânâya -kelâm (söz) denilebilirse de- kitap denilmesi herkesçe bilinmiyor.

Kitabın mahiyeti o mânâya delalet eden nazım ve nihayet nazım ve mânânın toplamıdır. Bundan dolayı bu indirilmiş kelâma kırâet açısından Kur'ân tasarıda veya gerçekte yazılması açısından kitap denildiği zaman nazm

ve mânâ beraber kasdedilmek ve daha doğrusu mânâya delalet eden sözlü veya hatla ilgili nazmı tasarlamak zorunlu bulunduğundan yalnız mânâya Kur'ân veya kitap denilemeyeceği kolaylıkla anlaşılır. Çünkü mânâ ne okunur ne yazılır. Okunan sözlü nazm yazılan da hatla ilgili nazmdır. Sırf mefhum olan mânâ ile zihinde kasdolunan lafızların şekillerini kelam-ı nefsîyi (içte bulunan sözü) birbirinden ayıramayanlar kitabı sadec e mânâdan ibaret imiş gibi sanabilirler. Fakat mesele ilim ve fen ve özellikle psikoloji gözüyle etraflıca incelendiği zaman mükemmel güzel sağlam denilebilen fikir ve mânâların lafız şekilleri ile öyle derin bir kenetlenmesi ve bağlanması görülür ki d i l dediğimiz o lafzî şekilleri alıverecek olursanız fikirde mânâda hiçbir sağlamlık ve mükemmellik bulamazsınız. O yüksek mânâ ve fikirlerden bir iz göremezsiniz. Yani nazm yalnız başkasına değil düşünürün kendi kendisine bile mânâyı anlatma ve birbirin d en ayırmada önemli bir vasıtadır. Zaten böyle olmasa idi dil ve yazının düşünce ile ilgili manevi ilerlemelerde büyük bir önemi kalmazdı. Bunun için lafza ve hatta (yazıya) ait nazm ikisi birden kaldırılmak suretiyle yalnız mânâdan ibaret bir kitap bir K ur'ân tasarlamak mümkün değildir. Yine bunun içindir ki yüce Allah meleklere karşı dem'e verdiği ayrıcalığı sade mânâları öğretmek ile değil belki isimleri öğretmek ile vermiştir. Peygamberimize indirilmiş olan da Kur'ân'ın yalnız mânâsı değil hem na z mı (lafzı) ve hem mânâsıdır.

Bunda şüphe etmemeli ve asla kötü zanna düşmemelidir. Çünkü bu dir. Aslında her türlü şüpheden uzak ve her töhmetten uzak kılınmıştır. Kitaplar içinde hak "kendisinde şüphe olmayan" Allah'ın kitabı olduğu bunun kadar kesinlik ve şüphesizlik ile bilinen ve doğru yolu bunun kadar gösteren hiçbir kitap yoktur. Bunun ne vahyinin niteliği ve inmesinde bir şüphe ne de tebliğinde bir töhmet vardır. Ey yüce Peygamber! Hira mağarasından beri Rûh-i emîn Cebrailin getirmekte ol d uğu o vahiy seslerini sen tam müşahede ile dinleyip biliyorsun senin doğruluğun ve güvenilirliğin de denenmiş ve herkesçe bilinir. Sonra bu kitabın i'câzına da söz yoktur. Zaten kesin ilmin kaynağı da önce tam müşahede (gözlem) ve yeterli tecrübe; ikinci olarak bizzat bu görme ve tecrübeye imkan bulunmayan yerlerde doğru haber ve tarihin şahitliği; üçüncü olarak aklın güzel bir delile dayanarak netice çıkarması değil midir? Bundan dolayı Hakk'ın indirdiği hakkın şiarı doğru haber veren maksadı yalnız i y ilik ve insanlığın mutluluğu olan bu kitapta şüpheye izin verecek ne bir cehalet ve gaflet ne de bir kötü niyet ve bozuk maksadın tasavvuruna imkan yoktur.

Gözlem ve tecrübeye eremeyenler için de sonsuza kadar delalet i'câz ile hüsn-i istidlâl (bir delile dayanarak güzel netice çıkarma) yolu açıktır. Allah Teâlâ bu kitap ile bunu da üzerine almıştır. Bunun kemalinde doğruluğunda ahlâkî oluşunda Allah'a ait olmasında şüpheye düşecek olanlar iki sınıftan biri olurlar. Bunlar ya bilmemekle beraber bi l mediğini de bilmemeğe boyanmış özel gayelerinden başka hiçbir şeye değer verme duygusu kalmamış olan kalpleri mühürlenmiş inatçı kâfirlerdir. Veya tam cahilliğe inanmış her hususta şek ve şüphe ruhlarını kaplamış hakkı anlamaya ilim ve sağlam bilgiye güzel ahlâka erdirecek basiret nurları sönmüş münafıklığı kötü zannı şiar edinmiş şüphecilerdir. Artık bunların şüpheleri kuşkuları da tamamen anlamsız hükümsüz ve haksızdır. Bu kâfirlerin münafıkların durumlarını da yakında görürsünüz.

Rayb (şüphe) aslında nefse bir ızdırap bir kuşku vermek mânâsına masdar iken lügat örfünde bu ızdıraba başlıca bir sebep olan şek ve şüphe mânâsında kullanılması üstün gelmiştir. Yani rayb şüpheye yakın ve fazla olarak kötü zan gibi bir töhmet mânâsını da kaps a r. Fakat asıl mânâsı şüphe ve kuşku yani kuşkulu şüphedir. Yalnız "şüphe" kelimesini de bu mânâda kullanırız. Burada rayb bütün cinsi ile olumsuz kılındığından ilmî şüphe ve ahlâkî şüphe diye birbirinden ayrılabilecek olan şüphe ve suçlama durumlarının i kisi de kaldırılmış ve iki yönden kesin olarak isbatlamakla kitabın mükemmelliği açıklanmıştır. "zâlike"nin ikinci haberi olabilirse de başlı başına bir cümle olması daha seçkin ve mukadder (sözün gelişinden anlaşılan) bir soruyu düşünmekle bir başl a ngıç cümlesi olması ise daha beliğdir. Tek bir kişinin bütün insanlık âlemi ile ve özellikle bozuk niyetlerle dolu çok zalim ve cahil olan bir insanlık âlemi ile mücadelesi demek olan peygamberlik vazifesi açısından yüce Peygamber: "Ey Rabbim! Şüphe ve ş i rk içinde yüzen şu insan yığını benim karşıma çıkıp da: 'Bu kitabın Allah'ın gerçek sözü olduğu ve sana Allah tarafından vahiy yoluyla indirildiği ne malum? Bu senin sözün şairler yazarlar müellifler gibi sen de bunu kendin tasarlıyorsun ve fazladan o larak bir de Allah'a isnad ve iftira ediyorsun' diye iftira yapmaya kalkışacak olurlarsa ben ne yaparım?" diyebilirdi. İşte yüce Allah böyle bir soruya meydan bırakmamak için: "Bu konuda hiçbir şekilde şüphelenmeye yer yoktur." diye açık olarak mutlak güv e nce bağışlamıştır ki bunda Resulullah'ın ruhunun vahyi gerek kabul etmede ve gerek tebliğ etmede sözünde duran emin bir kişi olduğunu kaydetmek ve ilan etmek vardır. Ve bu şekilde kitabın kendisinde hiçbir şüphe olmadığını kaydetmek kitabı tebliğ eden M u hammed el-Emin'in kendisinde de hiçbir şüphe bulunmadığının tescilidir.

Yakında "Kulumuz Muhammed'e indirdiğimizden şüphe ediyorsanız." (Bakara 2/23) âyeti ve daha ileride "Allah'a yalan uyduran veya kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde; 'Bana vahyolundu.' diyen ve 'Allah'ın indirdiği gibi bir kitap da ben indireceğim.' diye iddia edenden daha zâlim kim olabilir?" (En'âm 6/93) gibi âyetler ile Kur'ân bu noktaları tafsilatıyle savunacak ve isbat edecektir.

Bu başlangıca Kelâm ve Felsefe ilmi açısından baktığımız zaman her şeyden önce şüphe ve yakîn meselesine yani ilim ve marifet (bilgi) teorisinin mahiyetine işaret edilmiş ve bu konudaki bütün felsefî tartışmaları apaçık bir vahiy ile ortadan kaldırmış bulunduğunu görürüz ki akaid ( inançla ilgili) kitaplarımızın en başında "Eşyanın hakikatları sabit ve bunları bilmek gerçekleşmiştir." ilk inancının konulması ve sofestâiye denilen şüpheci ve inatçıların reddedilmesi ve ilim sebeplerinin gerçekleşmesi ile söze başlanması da bundan doğ m uştur. Ve yeni felsefelerde her şeyden önce bu noktaya önem verildiği ehlince bilinmektedir. Böyle olmakla beraber ilimlerin ve fenlerin ilerlemesine rağmen kâinatta gerek teorik ve gerek ahlâkî şüpheciliğin zaman zaman genişlemekte olduğu da inkâr oluna m az. Bundan dolayı insanlığın en büyük kalb ve ahlâk hastalığı şüphe ve şek meselesinde olduğunu ve insanlığın mutluluğu için bunun her şeyden önce ortadan kaldırılmasının gerekli bulunduğunu yüce Kur'ân bu şekilde işaret ettikten sonra insanları iman i lim ve kesin bilgi ile yaşatacak olan hak ve doğru yolu yavaş yavaş açıklayıp anlatacak ve anlatırken gayb (gizli olan) ve şehadet (görünen) yani akla uygun olan fizikötesi ile duyumsanan tabiat arasında kesin olan gerçeklere ve hepsinden önce Tevhid-i Ha k k'a dikkatleri çekecek ve bütün bunlarda ahlâkî değer ve amelî gücü temel fikir olarak takip ettirecektir. Bu bilimsel noktalar ile Bakara sûresinin başı Fâtiha'dan sonra bütün Kur'ân'ın bir genel önsözü demek olduğundan sûrelerin tertibi (düzeni) ne ka d ar tabiî ve ne kadar ilmî ve derin sebepleri kapsadığı ortaya çıkacağı gibi Hazreti Peygamber'in beşerî çevresi ile bu ilmî gerçekler incelendiği ve mukayese edildiği zaman da Kur'ân'ın yalnız Allah'ın vahyi olduğunda zerre kadar şüpheye yer olmadığı is ter istemez kabul edilir.

Kendisinde şüphe olmayan bu Kitap Müttakîlere hidayetin ta kendisidir. Sapıklıktan çıkıp hakkın korumasına girmek yeteneğine sahip olanlara hakkın hükümlerini bildirecek bir delil doğru yolu gösterecek apaçık bir belgedir. Diğer bir ifade ile bu kitapta pek büyük bir hidayet-i rabbaniye vardır.

Fakat müttakî (günahlardan sakınan)ler için. Çünkü bundan faydalanarak istenen gayeye erecek olanlar; şek ve şüpheden şüpheli yollardan sakınarak kendilerini koruma akibetlerini kazanma kabiliyetine sahip bulunan müttakilerdir. Gerçi bu kitap esas itibariyle "İnsanlar için hidayettir." Genellikle insanları irşad ve doğru yolu göstermek için inmiştir. İyilik ve yumuşaklıkla yol göstermek demek olan bu hidayetin bu çağrı ve r ehberliğin esas itibariyle şuna buna tahsis edilmesi yoktur. Fakat hidayetten istenen şey ihtida yani maksada kavuşma gayesi şimdiki halde veya gelecekte sakınma sıfatına sahip olanlara nasip olacak fıtrî kabiliyetlerini kaybetmiş olanlar bundan faydal a nmayacak ve belki zarara uğramış olacaklardır. "Biz Kur'ân'ı iman edenler için bir şifa ve rahmet kaynağı olarak indiriyoruz. Kur'ân zâlimlerin ise ancak zararını artırır." (İsrâ 17/82). Hüda hem lâzim (geçişsiz) hem de müteaddî (geçişli) olur. F â tiha'da açıklandığı üzere hidayet yol göstermek ve istenen şeye ulaştırmak gibi iki mânâda ortaktır veya kullanılmaktadır ki birine "gayeye ulaştırmayan hidayet" diğerine "ulaştıran hidayet" denilir. Yüce Allah'a göre biri ulaştıran yolu göstermek ve i r şad etmek diğeri hidayeti yaratmak ve insanları başarılı kılmak demektir. Kur'ân'da ikisi de geçmiştir. Bundan dolayı sonuç olarak 'de doğru yola ulaştıran hidayet yani tevfik (başarı) 'da yalnız doğru yolu göstermek ve irşad mânâları açıkça görünü r ise de araştırma yapıldığında Kur'ân'a nisbet edilen hidayetin irşadla ilgili hidayet olacağı meydana çıkar. Çünkü başarı ve insanları doğru yola iletmeyi yaratmak kelam sıfatı ile değil fiil sıfatı ile ilgilidir. Ve burada denilmesinin önemli bir nü k tesi vardır. Bundan anlaşılıyor ki bu kitap ile gerçekleşen Allah'ın irşadının etkili olması ve başarıya yaklaştırması için muhatap olan insanların ihtiyarî fiilleri adeta şart kılınmıştır. Kur'ân herkese genel bir şekilde doğru yolu göstermek için inmiş olmakla beraber herkes bunu kabul etmede ve istiyerek seçmede eşit olmayacak bir takımları buna iradesini harcamıyacaktır. Çünkü insanlığın fıtratının (yaratılışının) aslında genel olan hitap kabiliyeti birtakım insanlarda kötü alışkanlıklarla tamamen o rtadan kalkmış bulunacağından Kur'ân'ın irşadları tam belağatı ve kapsamlı gerçekleri ile beraber o gibilerin kalblerinde tabii olarak sevinç arzusunu uyandırmayacak ve belki ters etki yapacaktır. Bunun için hitabın esas faydası hüsn-i ihtiyar(doğru te r cih) yeteneğine sahip olan kabiliyet sahiplerine ait olacaktır ki bunlar da takvası veya en azından sakınma yeteneği bulunan müttakiler (takva sahipleri)dir. Bundan dolayı Kur'ân'ın inmesinin hikmeti başlangıçta insan iradesinin katılması şartı ile bütü n insanlara hidayet etmektir.

Fakat şartın gerçekleşmesine göre bu hikmet bu gaye müttakilerin hidayeti olarak gerçekleşecektir. Bununla beraber müttaki (takva sahibi olma) niteliği kazanma ile elde edilen bir nitelik olduğundan dolayı geleceğe göre bütün insanları içine alması mümkün olan bir niteliktir. Bu itibarla hidayetin geçmişi bir yana bırakarak yine umumun hidayeti olmasına engel olan bir tahsis değildir. "Arab için hidayettir." veya "Acem (Arap olmayan)e hidayettir." denilmiyor. Şu halde "Bu kitap bütün insanlık nevine hidayet için inmiştir. Fakat bu hidayetten faydalanmanın ilk şartı Allah'tan gereği gibi korkmayı seçmek yani korunmayı istemektir. Bundan dolayı her şeyden önce korunmaya istekli olunuz ki kurtuluş bulasınız." meâlinde b ir takva tavsiyesini kapsamaktadır.

İttikâ vikâye (korunma)yi kabul etmek başka bir ifade ile vikâyeye girmektir. Vikâye ise aşırı korumacılık yani acı ve zarar verecek şeylerden sakınıp kendini iyice korumak demektir. O halde lügat açısından ittikâ veya onun ismi olan takva kuvvetli bir himayeye girerek korunmak özetle kendini iyi sakınıp korumak demek olur. Bunun gereği olarak korkmak kaçınmak sakınmak ve çekinmek mânâlarına da kullanılır. Tevakkî (çekinme) deyiminde yorgunluğa katlanma itt i kâda sadelik vardır. En kapsamlı ve en kuvvetli koruma ise ancak Allah'ın korumasıdır. Çünkü insanın koruması şimdiye ve geleceğe tamamen hakim olamadığı gibi şimdiki halde görünen acı zararların bile hepsine hakim olamaz. Bundan dolayı iyi korunmak dem e k olan gerçek korunma ancak Allah'ın korumasına girmekle gerçekleşebilir. Gerçi rahmaniyete ve yaratılışın aslına göre herkesin Allah'ın korumasından zorunlu ve tabiî ihsan edilmiş bir payı vardır. Ve o oranda herkes korunmasız zorunlu bir korumaya sahip olur. Fakat rahimiyete ve ihtiyarî fiillere göre insanın bu korumaya isteyerek ve idrak ederek girmesi yani kendisinin korunması da şart olmuştur. Demek ki Allah'ın korumasının her yönüyle tamamen tecellisi (ortaya çıkması) insanın şimdiki zamandan daha çok akibeti hedef edinen Allah'tan gereğince korkma hissine bağlıdır. İşte bunun için şeriatta mutlak sakınma veya takva insanın kendisini Allah'ın koruması altına koyarak ahirette zarar ve acı verecek şeylerden iyice koruması diğer bir ifade ile günah l ardan sakınması ve iyiliklere sarılması diye tarif olunur ki gerçek korku ve sevgi ile ilgili olarak biri var olana diğeri olmayana ait iki itibara sahiptir: "Tahliye ve süsleme". Eûzü besmeleden

tevhid kelimesinden ( ) itibaren bu iki itibarı görürüz. Bundan dolayı şer'î takvanın yalnız olumsuz ve mücerred (soyut) perhizkârlıktan ibaret olduğunu zannetmek yanlıştır. Bununla beraber ittikâ (sakınma) bunların yalnız birinde kullanıldığı çoktur. Mesela Kur'ân'da korku iman tevbe itaat günah işl e meyi terketmek ihlâs (samimiyet) mânâlarından her birinde kullanıldığı yerler vardır.

Ve inceleme yapıldığında Kur'ân'da ittikâ (sakınma) ve takva üç derece üzerine zikrolunmuştur ki birincisi; ebedî azabdan sakınmak için Allah'a şirk koşmaktan kaçınmakla iman "Ve onları takva kelimesine bağladı." (Fetih 48/26) gibi. İkincisi; büyük günahları işlemekten ve küçük günahlarda ısrar etmekden sakınmak ile farzları eda etmektir ki şer'an (İslâm'da) bilinen takva budur. "O ülkelerin halkı inanıp All a h'ın azabından korunsalardı." (A'râf 7/96) gibi. Üçüncüsü; kalbinin sırrını Allah'tan meşgul edecek her şeyden kaçınmak ve bütün varlığı ile Allah Teâlâ'ya yönelmek ve çekilmedir ki bu da "Ey iman edenler! Allah'tan O'na yaraşır biçimde korkun." (Âl - i İmrân 3/102) emrindeki gerçek takvadır. Bu mertebe o kadar geniş ve o kadar derindir ki bu mertebedeki insanların derecelerine göre farklı tabakalara ayrılır. Ve peygamberlerin yüce himmetlerinin ulaştığı derecelere kadar çıkar. Bu şekilde yüce Peyga m berler hem peygamberlik ve hem velilik başkanlıklarını birleştirmişler onların cisimler âlemiyle ilişkileri ruhlar âlemine yükselmelerine engel olmamış ve halkın yararları ile uğraşmaları da hakkın işlerine dalmalarına zerre kadar sed çekmemiştir. Bu da aslında kazançlarının meyvesi değil Allah Teâlâ'nın özel rahmetinin eseri olmuştur.

"İnanıp iyi işler yapanlara bundan böyle (Allah'a karşı gelmekten) korundukları ve inanıp iyi işler yaptıkları sonra yasaklardan sakınıp (onların yasaklandığına) inandıkları ve yine korunup iyilik ettikleri takdirde daha önce yediklerinden ötürü bir günah yoktur." (Mâide 5/93) âyet-i kerimesi takvanın bu üç derecesini toplamıştır. "Allah adaleti ihsanı.. emreder." (Nahl 16/90) âyetinin de takvayı topladığı bir hadis-i şerifte zikredilmiştir. Bundan dolayı Kur'ân'ın hidayeti bu takva derecelerinden her birini kapsar. " "in hepsinden daha genel olan mutlak sakınma mânâsıy le tefsir edilmesi gerekir. Fakat burada şu soru sorulur: Burada Kur'ân hidayetinin ittikâ (sakınma) ile şartlanmış olduğu anlaşılıyor. Halbuki ittikâ da Kur'ân hidayetinden çıkarılmış olan bir netice olacağına göre meselede bir devir

(Yani tarif edilecek bir şeyin tarif için getirilenlerde zaten var olması durumu) gerekmiyor mu? Cevabı: Hayır ilk önce bu karine ile kesin olarak anlarız ki burada başlangıçta takvadan maksat takvanın başlangıcı yani takva yeteneğidir. Ve müttâkîler demek inat ve iki yüzlülükten tam şüpheden sakınabilecek ve hakkı kesin ve kat'î olarak bilmeye aday o labilecek kusursuz sağlam huy ve sağlam akıl sahipleri demektir ki tefsirciler bunu "takva derecesine yükselenler" diye tefsir ederler. İkinci olarak hidayet mertebenin artmasını da kapsadığından takva takva yeteneği ile önde bulunan mertebelerin sa h iplerinden daha geneldir ki buna umumî mecaz adı verilir.

Üçüncü olarak takva en son maksat değil kurtuluş ve mutluluk vesilesidir. Kur'ân hidayetinden elde edilecek olan güzel sonuç gazab ve sapıklıktan kurtulmuş olarak Allah'ın nimetlerine ulaşıldığı için takvadan daha geneldir. Bundan dolayı Kur'ân hidayeti ittikâyı kabul eden ve henüz sapıklıkta bulunanlardan başlıyarak takva mertebelerinin hepsinden geçmek suretiyle ebedî mutluluğa kadar varacağından mertebeleri tatbik etmekle takvayı şa r t koşmada devir işareti asla düşünülemez.

Özetle Kur'ân hem başlangıç ve hem sonuç itibariyle hidayettir. Bunun için insan ne kadar yükselirse yükselsinKur'ân hidayetinden kendini asla ihtiyaçsız sayamıyacaktır. Onun hidayeti seçkinlerin ve halkın bütün derecelerini kapsar. Gerçekten İslâm dini bir taraftan dünya hayatının zaruri şartlarını öğretecek diğer taraftan bu geçici hayatın mutlak gaye olmadığını ve bunun da hedeflemesi gereken ebedî gayeler bulunduğunu gösterecek ve onun da kazanma şar t larını anlatacaktır. O yalnız ilkel insanların ruhî gıdası değildir ilerlemiş medeniyetlerin de sonsuza dek yükselmesi için olgunlaşmış teminatı olmak üzere inmiştir. Gerçekten insanlık toplumunda tam mânâsıyla Allah'ın birliğine dayanan bir hayat nizamı genel şekilde henüz kurulmuş değildir. Henüz bütün insanlık Allah'ın korumasına girmemiş sonuç ve ahiretine kesin olarak inanacak sakınma mertebesine yükselememiş olduğundan âlemde sosyal buhran (kriz) devamlı bulunmuştur.

" " Kur'ân'ın ezeli itibarını " " görünen gerçeklerini " " ilmî ve ahlâkî özelliğini " " inme hikmetini ve pratik gayesini dile getirmiş ve sonra inen her âyet kendinden önceki âyeti anlatmış ve açıklamış ve bundan dolayı tam bir bağlılık sebebiyle atıf harfleri (b a ğlaçlar) gibi sözlü bağlantılara bile ihtiyaç duymayan birbirine uygun olan dört cümleden oluşan bir veciz (özlü) nazm olarak Fâtiha'daki "bize hidayet et" duasının cevabı

olmuştur. Dikkat olunursa bu nazımda öyle güzel bir inkişaf vardır ki önce hat (yazı) açısından üç basit harften lafız olarak üç müfred (tekil) isme yükseliyor. İkinci olarak bunların her birine benzer gibi üç veciz (özlü) cümle yayılıyor. Üçüncü olarak bu yüce nazm esas mânâsı olduğu gibi sabit olmak üzere çeşitli irâb şekillerini ihtiva ederek her birinde bir özel parıltı ile ortaya çıkıyor. Sonra bunları aynı şekilde üç âyet ve üç kıssa takip edecek ve daha sonra da "Ey insanlar ibadet ediniz." (Bakara 2/21) genel hitabı ile sûrelerin maksatları yavaş yavaş inkişaf etmeye deva m edecektir. Bu açıklamanın gelişme şekli Kur'ân'daki uyuma bir misal vermek için ne kadar dikkate değerdir.

3- O müttakî (Allah'tan hakkıyle korkan)ler ki Hakk olan gayba inanırlar. Yahut gıyâben (görmeden) de iman ederler. Diğer bir tabirle onlar gözle değil kalp ile iman ederler onlar bütün şüphelerden uzak oldukları gibi iman etmek için önlerine dikilmiş putlara haçlara da bağlanmazlar gözlerinin önünde bulunan bugünkü ve şu andaki görülen ve hissedilen şeylere saplanıp kalmazlar hi s ötesini kalbi ve kalp ile ilgili şeyleri tanırlar. İşlerin başı görülende değil ruh akıl kalp gibi görülmeden görende tutulmadan tutanda zaman ve mekana bağlı olmayarak maddeleri fırlatıp oynatan fezaları doldurup boşaltandadır. Onların sağduyuları saf basiret ve ferasetleri temiz akılları açık anlayışları sıhhatli görüşleri sözün kısası anlayış kabiliyetleri kötülüklerden silkinebilecek anlayışlı hisleri yükseklere koşabilecek azimli vicdanları ve iyi seçimleri vardır. Görünen ve hissedilen şeyleri yarar kabuklarını soyarlar; içindeki özüne önündeki ve arkasındakinin sırrına nüfuz ederler; görenle görüleni ayırtederler; hissedilenden düşünülene intikal edebilirler; varlık ve yokluk içinde gaybden görünürlüğe görünürlükten gaybe gelip geçi p giden ve hissedilen hadiselerin satırları altındaki gayba ait mânâları sezerler.

Hakikatte varlıklar görülen ve görülmeyen diğer bir tabirle "meşhût" ve "gayr-i meşhût" olmak üzere ikiye ayrılır. Ve birçok bilgin hakikati görülmeyen ve hatta görülemiyen kısmında kabul ederler ve buna "mânâ âlemi" "gerçek âlem" "akıl âlemi" "ruh âlemi" veya "gayb âlemi" derler ve Felsefe'nin konusu olarak da bunu tanırlar. Gerçekten şimdiki Batı felsefelerinde de şunu görüyoruz: Görülen veya dışta müşahede edile n şeyler bize beş duyumuzla geliyor ve bunların her birinin de bir âmili (sebebi) var: Işık ses koku tat ısı ve soğukluk. Biz bizzat bunları his ve müşahede ederiz ve bunlar vasıtasıyla da diğer şeyleri. Bilimler ve özellikle müsbet ilimler (fen bilim l eri) gösteriyor ki bunların her biri bir tecelliden bir gösteriden bize bir görünüşten bir hadiseden ibarettir. Mesela ışık dediğimiz parıltı bizim dışımızda mevcut değildir.

Çünkü dışta ışık bilimin ortaya koyduğuna göre bir titreşimden ibaretir. Görünmeyen madde atomlarının veya esirin titreşimleridir. Parıltı ışık o titreşimin bizim gözümüzle ilişkisi temas etmesi sırasında vâki olan ani bir görüntüdür. Bu meseleyi İmam Gazali "İhyâ"sında şöyle tesbit etmiştir: Güneşin ışığı halkın zannettiği g i bi güneşten çıkıp bize kadar gelen haricî bir nesne değildir. Belki gözümüzün güneşle karşı karşıya gelme anında bizzat ilâhiîkudret ile yaratılan bir hadisedir. Bu gerçek keşf ehline görünmüştür. Ses de aynen böyle. Biz biliyoruz ki ses hâriçte havanı n özel bir dalgalanmasından ibârettir. Kulağımızdaki gürültü mânâsına gelen ses o dalgalanmanın kulağımıza dokunduğu anda hâsıl olan (oluşan) bir tecellidir. Isı ve soğuk dediğimiz şey de esasında ışık gibi esire veya atoma ait bir titreşimdir. Bunun içi n dir ki ısı ışığa ışık ısıya dönüşür. Aralarında bir mertebe (derece) farkı vardır. Bunu elektrikten anlıyoruz. Kısacası koku ve tat da esasında birer titreşim olup bizim koku alma ve tadma duyularımıza dokunmasında koku ve tad olarak ortaya çıkarlar. D e mek görme ve dış görünüşte vasıta olan bu beş âmil (etken)in hepsi gerçekte hareketle ilgilidir ve hepsi hareketin bize özel birer görünümüdür. Biz bu hareketleri görmüyoruz. Acaba kütlelerde gördüğümüz hareket nedir? O da görünmeyen gerçeğin bir tecellis i değil midir? O halde bu vasıta (araç)larla gördüğümüz önümüzdeki âlem hep birer hayalden birer tecelliden başka birşey değildir. Bunların hedef ve gayesi olan gerçek ise görülmez. Genel göçler memleketlerin kuruluşu haberleşmeler... gibi tarihî olayla r ın illet ve gayeleri de insanların tasavvurları duyguları iradeleri... gibi görünmeyen sebeplerden başka nedir? Şu halde gerçek görünmeyendir ve görülmesi mümkün değildir. Görülebilen ise onun tecellîleri hayali gölgesi ve yansımalarıdır...

Bu if ade bize âlemi pek güzel açıklıyor. Bu açıklamaya göre bütün hakikat gaybdır. Tabiat görülen âlem bir hayaldir hem de hareket tecellisinin bir hayalidir. Hakikat sonuç olarak akıl ile basiret ile kalp gözüyle görülebilir dış görünüşü ile değil. Bu n o ktada yürüyen ve Allah Teâlâ'nın ve meleklerinin gözle görülmesinin mümkün olmadığını söyleyen âlimler ve İslâm feylesofları da vardır. Fakat bizim Ehl-i Sünnet'in sahih telakki ettiği ve imanımıza göre ilahî hakikat "mutlak gayb" değildir; O gözle görü l meyen ve görülenin (kaynağı) merciidir her şeyi (kapsayan) ihata edendir. Bunun için O'na özel ismiyle "gayb" denmez Allah'ın güzel isimleri (esmâ-i hüsnâ) içinde de bu isim (görülmemiş) vârid olmamıştır. O ahirette cihetlerden mekandan münezzeh ol a rak görülebilir. Fakat tam anlaşılamaz anlaşılamayacağı için tamamen görülmüş de olamaz ona doyulmaz. Biz ilahî vecih (yüz)de bir görünme duygusu

olduğunu söylüyoruz. Fakat gayb duygusunun daha fazla olduğuna da inanırız. Bunun için O'na özel isim vermemek kaydıyle "gayb" da denilir. Allah'ın melekleri de bize gaybdır yani görünmezler ahireti de öyle fakat onların da görülmesi mümkündür. Mesela genellikle "kuvvet görünemez" deriz. Halbuki görünen de kuvvetten ibarettir. Gelecek zaman bugün görünmez yarın görünür. Hâsılı bizce "gayb" görülemiyen demek değil görülmeyen demektir. Bugünün akla uygun olanı yarının hissedileni olabilir. Biz delilsiz olan gaybe değil delili olan makûl (akla uygun) gaybe iman ediyoruz. Her delil ise delalet ettiği şeyi n bir yanına haiz olduğu (içerdiği) için delildir. Delilimiz aklımız nefsimiz kalbimiz âlem ve Allah'ın kitabı. Şu halde gaybin hakikatine iman ederken görünenin gerçeğini inkar etmeyiz. Kalpleri olanlar görürler ki tabiat denilen hissedilen olaylar kısa bir bakış halinin zahiri görünümüdür. Bunun arkasında karanlıklara karışmış bir geçmiş silsilesi önünde de henüz doğmamış bir gelecek silsilesi ve hepsinin ötesinde bir kalp ve hepsinin üstünde bir "tek hakim" vardır. Ve "dünya" adını alan şimdiki d u rum görünenden gayb (görünmeyen)e intikal etmiş bulunan o geçmiş ile gaybdan görünürlüğe doğacak olan o gelecek zincirleri arasında yegâne göze batan bir zahiri halka beşerin varlığı sanki sonsuz iki deniz arasında ince bir berzah (kıstak) beşerin kalb i de onun ağırlık merkezine tutunmuş bir gözetici bir ucu bir denize bir ucu da diğer denize atılmış olan tabiat zinciri devamlı bir hareketle o kıstağın üzerinden kır kır geçip akıyor bir denizden çıkıyor diğerine batıyor. Bütün ağırlığı kıstağın ka r anlığına basarken o gözetleyici her anında geçen bir olaylar halkası görüyor. Yalnız ve yalnız onu müşahede ediyor. Görme duygusu ne denizlere erişiyor ve ne diplerindeki zincire. O ancak kıstaktan geçen halkaya bakıyor ve ancak onu görüyor ve görürken z i ncirin bütün ağırlığını çeken kıstağın gıcırtısını da içinden -devamlı surette- dinliyor ve inliyor. O hareketten ve bu gıcırtıdan artık o kadar kuvvetle ve yakından biliyor ki şimdiki halde görünen ve hissedilen meydandaki tabiatın iki tarafında geçmiş v e gelecek başlangıç ve sonuç denilen birer gayb âlemi var. Dünya âlemi hissedilen tabiat imkan deliliyle varsa; gayb âlemi hissedilmeyen tabiat öncelikle ve zorunlu olarak var. Bundan başka o görünüp hissedilenin iki yönünden başka onun bir batını b i r iç yüzü diğer tabirle o gözeticinin tutunduğu ve iliştiği bir fizikötesi veya tabiat üstü de vardır. İş o zincirde değil onu salıp hareket ettirenle o kıstağı kuran o gözeticiyi tutan o denizleri birbirine karıştırmayan gözetici ile gözetileni birl e ştirerek bilgi meydana getiren gayb ve görülen âlemin hepsini ihata eden (kapsayan) mutlak kefili olan yüksek kudrettedir. Şu halde kendini korumak isteyenler görülenleri ve

hissedilenleri seyrederken daha önce onların arkasındaki gaybe ve gayb ile görülenlerin hepsinin merciine (kaynağına) mutlak kefiline âlemlerin Rabbine merhamet eden ve esirgeyene ahiret gününün sahibine "Ancak sana ibadet eder ve ancak senden yardım dileriz." (Fatiha 1/4) diye iman ederler. Ve bu iman başlıca üç esası içine a lır: Başlangıca iman ahiret (son)e iman başlangıç ve son arasındaki gizli vasıtalara iman ki bunların dördüncüsü de açık vasıtalar olan görülen âlemi bilmektir. Ve bu şekilde görünmeyen (gayb) ile görülen birleşince iman ve bilgi "O evveldir sondur zâhirdir ve bâtındır." (Hadid 57/4) birliğini bulur.

Gayb (kelimesi) "gaybet" ve "gıyâb" (göz önünde bulunmama) anlamında masdar veya gâib (göz önünde olmayan) mânâsında isim ve sıfat olur ki bu da "adl" kelimesi gibi masdar diye isimlendirilmişdir veya "meyyit" ve "meyt" kelimeleri gibi "gayyib" kelimesinin hafifletilmişidir. Buna göre dilimizdeki "kaybettim" "kayboldu" tabirleri gerçektirler. Bazılarının zannettiği gibi "bunu kayıp ettim" şeklinde yazmaya lüzum yoktur. "Gayb" ve "gâib" ise baş l angıçta duyguyu anlamada veya ilk düşüncede hazır olmayan diğer deyişle ilk nazarda anlaşılmayan demektir ki bunun bir kısmı delilden geçen bir anlayışla idrak olunabilir. Mesela evinizde otururken kapınız çalınır ses duyarsınız bu ses sizin için anl a şılmış hazır ve şahittir. Bundan anlarsınız ki kapıyı çalan vardır. O henüz sizin için ortada yoktur. Bakıp görünceye kadar onu şahsıyla bilemezsiniz fakat kapıyı bir çalan bulunduğunu da zorunlu bir şekilde anlayışlı olarak tasdik edersiniz. Bu bir i man veya şuurlu bir bilme olur. Sonra henüz kapınızı çalmayan ve eseri size yetişmeyen daha nice gaibler bulunduğunu da genel olarak tasdik edebilirsiniz. Fakat bunların bir kısmı gerçekten yok olabilirler. "Gayb" ile "gaib" arasında fark vardır. "Gâib" ( ortada olmayan) sana görülmez seni de görmez olandır. "Gayb" ise görülmez fakat görür olandır.

Şu halde iki türlü gayb vardır: Bir kısmı hiçbir delili bulunmayan gaiblerdir ki bunları ancak "Allâmu'l-ğuyûb" (gaybları bilen) Allah bilir. "Gaybın anahtarları onun katındadır onları O'ndan başkası bilemez" (En'am 6/59) âyetindeki gaybden maksat bunlardır deniliyor ki; sırası gelince açıklanacaktır. Diğer kısmı da delili bulunan gâiblerdir ki "onlar gaybe inanırlar." (Bakara 2/3) âyetindeki gayb d en kastedilen de bu kısımdır. kelimesinin elif lâmı ahd içindir. Yani Allah'tan hakkıyla korkanların inandıkları tanıdıkları gayb delili bulunan hak gaybdır ki bu da Hak Teâlâ ve sıfatı ahiret ve halleri melekler peygamberlerin nübüvveti kitapları indirme... gibi imânâ ait temel unsurlardır. Ve bu iman bazılarında tahminî ve keşfî bir

geçişle bazılarında da fikrî ve delilli bir intikal ile oluşur. Sonra "gaybe iman" ile "gıyaben iman" arasında küçük bir anlayış farkı vardır. Zira birincisinde gaybın kendisine inanılan şey olduğu açıklanmış ikincide ise inanılan şey hazfedilmiştir (gizli tutulmuştur). Bunun için bazı tefsir bilginleri arada büyük bir fark gözetmiş ve: "Sizin gerek arkanızdan ve gerekse huzurunuzda iman ederler" diye açıklama yapmış; yani inanılan şeyin gayb olduğuna sataşmayıp münafıklardan sakınma olduğunu göstermişlerdir. Fakat açıkça anlaşılan gıyabın da inanılana ait olmasıdır. Şu halde gayba iman ile gıyaben iman arasında mânâ bakımından fark yoktur. Ve her iki değerlendirme ile imanın kıymet ve faydası gayb ile ilgisi veya gayba ait oluşu bakımından dikkati çekmektedir. Çünkü korunmak ona bağlıdır. Peygamber'i görüp iman eden sahabîlerin de en büyük meziyetleri onu gayba ait verdiği haberlerde tasdik edişlerindedir. Ve bur a da Peygamber'i görmeden tasdik edenlerin de öğüldüğüne işaret vardır. Nitekim İbnü Mes'ud hazretleri "Kendisinden başka ilah olmayan (Allah)a yemin ederim ki hiçbir kimse gayba imandan daha faziletli bir şeye inanmamıştır." buyurmuş ve bu ayeti okumuştur. Diğer bir açıklama ile de burada gayb göz karşıtı olan kalp ve kalbin sırrıdır ki kalbin ve kalbin sırrının kaynağının "görmek" olduğunu bilmek; hakkı ve peygamberliğin delillerini gözden daha çok kalp ile görüp şirkten maddeciliğin pisliğinden k u rtaran bir imânâ ermek mânâsını ifade eder ki bunda derin bir iman yoluna işaret vardır. Yani kalbi bilen Allah'ı bilir.

"iman" asıl lügatta "emn" ve "emân" kökünden türemiş "if'al" vezninde bir kelimedir. Hemzesi ta'diye (geçişli kılmak) ve bazan sayrûret (olmak hal değiştirmek) anlamlarında kullanılır. Geçişli olduğuna göre "güven vermek" "emin kılmak" demektir ki Allah'ın isimlerinden olan "Mümin" (güven veren emin kılan) bu anlamdadır. Sayrûret (olmak) mânâsına olduğuna göre de " e min olmak" demek olur. Ve "sağlam" ve "güvenilir" olmak itimat etmek mânâsını ifade eder ki dilimizde inanmak denilir. Dil geleneğinde ise mutlaka tasdik etmek anlamındadır. Çünkü tasdik eden tasdik ettiğini yalanlamaktan emin kılmış veya kendisi yalan d an emin olmuş olur. İman bu mânâlarda "ona inandı" gibi bizzat geçişli olur. Bununla beraber veya gibi "bâ" veya "lâm" harfleri ile de geçişli olur. "Bâ" harfi ile geçişli olduğu zaman "itiraf" mânâsını "lâm" harfi ile geçişli olduğunda da iz'an ve k a bul anlamını içine alır. Bunun için gaybi tasdik ve itiraf ederler yahut "Tasdik ettiklerini huzurda da gıyaben de tasdik ve itiraf ederler." demek olur.

Bir şeyi tasdik etmek onu doğru olarak almak demektir. Sıdk (doğruluk) ise ya kelime veya sözle ilgili olduğundan imanın da ilgilendiğiyle ilgisi bu ölçüde çeşitli şekillerde cereyan eder. Mesela Allah'a iman ile Allah'ın kitabına ve ahirete iman şekillerinde bazı anlam farkları vardır. Bununla beraber tasdikin esas menşei (kaynağı) doğru sözd e; doğru sözün menşei de hükmün doğruluğunda yani vakıaya (olaya) uygunluğundadır. Zihin ve hariç (dış) diğer deyişle kalp ve göz işte doğruluk ve gerçeklik bu karşılıklı iki taraf arasındaki doğruluk ve uygunluk ölçüsündedir. Olaya uygun olan ve uygun o labilen zihin ve kalp doğru; bunun zıddı doğru değildir. Şu halde iman ve tasdikin başlangıcı bu doğruluk ve uygunluk ölçüsünü kabul ve itiraf etmektir. Aynı olay insan ruhunda veya huzurunda bizzat mevcut ise görmeye ait tasdiktir hissî veya aklî bedâh e ti (apaçıklığı) tasdik etmek gibi. Bizzat değil de hazır olan bir delil veya bir gösterici aracılığı ile hazır ise gıyabî (görmeden) tasdiktir. Bu durumdaki o görünmeyen olay benzerleri ve zıdları ile az çok kıyas edilebiliyor ve sınırlanabiliyorsa del i lin devamlılığı ve yansımasındaki zaman süreci ölçüsünde özetli veya etraflı tasdik resmi veya sınırlı bir bilgi belirli bir tasavvur ifade eder. Olay görünmeyen eşsiz ve zıtsız benzersiz ve nazîrsiz ise o görünmeyen tasdik sınırlı bir bilgi değil s ınırsız bir salt inanma olur ki genellikle iman denince bu anlaşılır. Bu iman ilmin hem başı ve hem gayesidir. Ve bundaki sağlıklı biliş ilme ait bilişten yüksek ve kuvvetlidir. Zira her tasavvura bağlı sınırlama delil olarak alınmayıp da istenilen bi z zat olarak alındığı zaman birer kesin bilgi engeli olabilir ve bildiğinin ötesini inkar eden cahil kalır. Fakat böyle bir sınırsız imânâ layık olan ancak Allah Teâlâ'dır. Allah'a iman bu şekilde görünenden görünmeyene sonsuz olarak uzanır gider.

Gen el olarak lügatta "tasdik" ya sözlü veya fiilî olur. Sözlü tasdik de biri kalbe diğeri dile ait olmak üzere iki türlüdür. Buna göre lügat geleneği bakımından tasdikin üç derecesi vardır: Birincisi kalbe ait tasdiktir. Bir kimse herhangi bir hükmün vey a bir sözün veya söyleyeninin doğruluğunu yalnız gönlünde itiraf teslim ve bunu kendi kendine ifade ettiği ve onun doğruluğuna kalben emin olduğu zaman o hükmü veya sözü veya söyleyeni tasdik etmiş olur. İkincisi dil ile tasdiktir. Bu da kendisinden baş k a birine dahi bildirecek ve duyurabilecek bir tarzda; "bu böyledir" diye bir sözü dili ile söylemektir ki ya gerçek veya görünürde olur. Birisinde bu dil ile tasdik kalbî tasdik ile birleşir söyleyen kendisince de doğru olur. Diğerinde dil başka kalp başka olur. Yani

dili ile diğerini tasdik ederken kalbi ile kendini bile yalanlar. Üçüncüsü fiil ile tasdiktir ki bir sözün gereğini fiilen yerine getirmekle olur. Bu da kalp ile veya dil ile tasdikten birine veya her ikisine yakın olup olmadığına göre birkaç dereceye ayrılır. Fiil ile tasdik kalp ile tasdike uygun düşmezse gösteriş veya zorlama ile yapılmış olur.

Acaba din lisanında iman bunların hangisidir? Yani İslam dininde bunların hangisini yapan mü'min sayılır? Lügattaki iman ile dindeki imanın farkı var mıdır? Bunu Kur'ân'dan ağır ağır öğreneceğiz ve bu âyetten itibaren başlıyoruz.

Dindeki imanın lügattaki imandan iki yönden özelliği bahis konusudur. Birincisi iman edilecek olan ilgili (yani kendisine inanılacak şey) bakımından şer'î iman özeldir. Allah'ın birliğine ve Muhammed (s.a.v.)'in Allah tarafından getirdiği kesin olarak bilinen şeylere kısaca ve gerektiğinde genişçe inanmaktır. Bunun en özetli olanı Allah'a ve ondan gelene inanmak diğer deyişle (Allah'tan başka ilâh yoktur; M uhammed Allah'ın Resulüdür.) kelime-i tevhidine inanmaktır. Bir derece tafsîl (açıklama) ile Allah'a Muhammed (s.a.v.)'in peygamberliğine ahirete inanmaktır. İkinci bir tafsîl (açıklama) ile Allah'a meleklerine kitaplarına peygamberlerine ahiret gü n üne kaza ve kadere öldükten sonra dirilmeye sevap ve cezaya inanmaktır. Üçüncü bir tafsîl de Kitap (Kur'ân) ve Sünnet ile Muhammed (s.a.v.)'in bildirdiği kesin bir şekilde sabit olan haberlerin ve hükümlerin tümüne ve her birine Allah'ın ve Allah'ın p e ygamberinin istediği şekilde inanmaktır ki burada "Onlar gayba inanırlar; ve onlar sana indirilene ve senden önce indirilmiş olana inanırlar; ve onlar ahirete kesin olarak inanırlar." ifadesi bütün bunları iki derecede açıklamıştır. Diğer açıklamalar d a ilerde gelecektir. Ve bu derecelerden her biri güç yetme derecesi ile birlikte bulunur. Bütün dini bilmek demek olan tafsîl havass (saygın kişiler)ın özelliği olabileceğinden halk ve çoğunluk için birinci farz özet olarak inanmak ve en son da tafsîl i n ikinci derecesine imandır. Ve işte Bakara Sûresi'nin başı bu iki değeri göstermiştir. Halbuki lügat anlamındaki imanın ilgi sahası bundan daha geniştir. O gerçeği ve yanlışı doğruyu ve eğriyi içine aldığı gibi gereksiz sayılacak ayrıntıları da içine a lır. Lügat bakımından iman denebilecek birçok tasdikler vardır ki onlar din açısından tam küfürdürler. Mesela şirke inanmak; şeytanın sözüne doğruluğuna inanmak; küfrün zulmün hayır olduğuna inanmak; zinanın fuhşun hırsızlığın haksız yere adam öldür m enin Allah'ın kullarına saldırmanın doğruluğuna inanmak... lügat itibariyle birer iman fakat İslâm dininde birer küfürdürler. Lügat anlamında imanın diğer bazı

kısımları daha vardır ki dinî açıdan küfür olmamakla beraber birer inanma görevi teşkil etmezler. Bir kısmı mübah bir kısmı mendub bir kısmı da kötülük ve günah olabilir ve bunların açıklaması fıkıh ilmine aittir.

Özetle lügat anlamında imanın bir kısmı hak ve hayır bir kısmı şer ve batıl bir kısmı da zevk saçma ve lüzumsuz şeyler olabilir. Hak ve hayır olanlar şer'î imanın aynı veya onun kapsamı içinde ayrıntısıdırlar. Çünkü asıl şer'î iman şimdiki halin arkasında veya bâtın (kapalılığın)da kaybolan hak ve hayrın anahtar ve ölçüsünü veren ve bir tek yol takip eden prensiplerin tümüdür. Gerçekte bütün iş hak ve hayırdan önce bunların prensip ve ölçülerindedir. Ve İslâm dininin esas apaçık gerçekliği olan imânâ dair prensipleri de bu anahtarı ve ölçüyü verir. Hidayet (doğruluk)de onu takip edenleredir. Geleceğin kayıp anahtarı şimdiki g örmede; şimdiki görmenin anahtarı onun gizli gaybı ile geçmişteki gaybında ve hepsinin anahtarı ise Allah katındadır. "Gaybın anahtarları onun katındadır onları O'ndan başkası bilemez." (En'âm 6/59).

Şu halde insan; anahtarı doğruyu ve hayrı kendi istek ve arzusunda aramamalı doğrudan doğruya veya bir aracı ile Allah Teâlâ'dan almalıdır. Aracıları inkâr etmemeli fakat kulluğu ancak Allah'a yapmalıdır. Çünkü "O'nun izni olmadan onun katında kim şefaat edebilir?" (Bakara 2/255) âyeti onun izni olmadan kimsenin şefaat edemeyeceğini bildirmektedir.

İkincisi imanın ilgilendiği şeyi bırakarak kendi mahiyeti bakımından da şer'î imanın özelliği bahis konusu olmuştur. İmanın şer'î mânâsı yalnız bir kalbin fiili midir? Yalnız bir dilin fiili midir? İkisi birden midir? Yoksa bunlarla beraber uzuvların fiili midir? Bu noktada bazı mezhep farklarına rastlıyoruz. Şöyle ki:

1. Hâricîler ve Mu'tezile mezhebine mensub olanlara göre şer'î iman hem kalbin fiili hem dilin fiili ve hem de uzuvların fiilidir. Yani Allah Resulü'nün tebliğlerini kalp ile tasdik dil ile ikrar amel ile de tatbik etmektir. Bunların üçü birden imanın esasıdır. Bunlardan birisi bile eksik olan kimseye mümin denmez. Hâricîler'e göre kâfir; Mu'tezile'ye göre ise mümin i le kâfir arası fasık denilir. Bunlar şer'î imanda lügat mânâsındaki imanın üç derecesini toplamış oluyorlar. Selef ve hadiscilerden bazıları da imanı dil ile ikrar kalp ile tasdik dinin esaslarıyle amel etmektir diye tarif etmişlerdir ki imam Şafiî de bu gruba dahildir. Fakat bunlar ameli terkeden fasıkın imandan çıkmış veya küfre girmiş olduğunu söylemezler. Şu halde bunların görüşleri Hâricî ve Mu'tezile mezheplerinden

büsbütün başkadır. Bunlar gerçekte imanın aslını değil imanın kemalini tarif etmiş oluyorlar.

2. Kerrâmiye mezhebine göre şer'î iman yalnız dil ile ikrardır. Bunlara göre kalp ile tasdik bulunsun bulunmasın dil ile ikrar eden diline sahip olan mümindir. Kalb ile tasdik de varsa içi dışı mümindir. Yok münafık ise dışı mümin içi kâfirdir. Bunlar lügat anlamındaki imanın en aşağı derecesi olan yalnız "söz ile tasdik" mânâsıyle yetinmişler ve şer'î imanın ölçüsünü de müslümanlar arasında cereyan edecek olan muameleler ve hükümlerin prensibinde açık ve görünür sebebi gözetmiş l erdir. Bunlara göre iman bir kelime meselesi demek oluyor "İkrar esas kalp ile tasdik şarttır." diyenler de olmuştur.

3. İmanın esası kalp ile tasdiktir. Dilsizlik zorlama gibi bir zorlayıcı engel bulunmadıkça dil ile ikrar da şarttır. Fakat tahakkukunun (gerçekleşmesinin) şartı mı yoksa tamamının şartı mı bunun hakkında da sözler söylenmiştir. Eş'arîler bu görüş üzerindedirler.

4. İman kalbin fiili ile dilin fiilinin toplamıdır. Bunların ikisi de imanın esasıdır. Bununla beraber ikisi de aynı seviyede temel esas değildir. Kalbe ait sorumluluk hiçbir özürle düşmeyi kabul etmez. Bu temel esastır. Allah korusun bu yok olduğu anda küfür ortaya çıkar. Dilin fiili olan ikrara gelince: Bu da esastır. Fakat ölüme zorlayan bir zaruret ve özür ka r şısında bunun zorunluluğu düşer. Ve o zaman yalnız kalbe ait iman yeterlidir. Fakat zorlama mazereti bulunmayan gücü yettiği halde ikrarı terkeden Allah katında da kâfir olur. Şu kadar ki cemaatle namaz kılmak gibi dinin esaslarından olan bazı ameller de ikrar yerini tutar. Gerçekte şer'î iman daima "bâ" veya "lâm" harfleriyle kullanıldığından "ikrar ve boyun eğme ile tasdik" mânâlarını içine alır. Ve İslâm dininin hedefi insanlığın yalnız iç yüzü değil için ve dışın toplamıdır. Hiçbir engel yokken im a nını yalnız kalbinde saklayan ve onu açıklamayan kimsenin Allah katında imanının kıymeti olamıyacağı Kitap ve Sünnet'in birçok delilleriyle sabittir. Ameli tatbikat imanın istenilen meyvesi olduğunda şüphe yoksa da bizzat amel imanın kendisinin aynı ve y a parçası değildir; onun bir dalı ve istenilen neticesidir. Din bir meyve ağacına benzer kalp ile tasdik onun toprak altındaki kökü dil ile ikrar gövdesi diğer ameller dalları yaprakları çiçekleri meyveleri gibidir. Ağaçtan beklenen meyvesi olduğu g ibi imandan beklenen de güzel ameldir ve Allah'a yaklaşmak da onunladır. Fakat dalları kesilmek yaprakları dökülmek çiçek açmamak meyve vermemekle ağaç kurumuş olmayacağı gibi iman ağacı da böyledir. Fakat gövdesinden yerle beraber kesilmiş olan

ağaçların çoğunlukla kurudukları ve zamanını bulduğu halde gövdesi sürgün vermeyen ağacın tutmamış olması gibi özürsüz olarak ikrarsız iman da böyledir. Ancak kışta kalmış olduğu için henüz topraktan filiz vermeyen tohumun veya kökün kuruduğuna hüküm verilemi y eceği gibi mazeret zamanında kalp ile tasdik de böyledir. İşte imanın böyle bir temel esası bir ikinci derecede esası sonra da tertip edilmiş dereceleri üzere dalları fazlalıkları ve meyveleri vardır. Ve imanın olgunluğu bunlarladır. . "İman yetmiş k üsûr şubedir. Bunların en aşağısı yoldan eziyeti kaldırmadır." hadis-i şerifi gibi birtakım rivayetlerde bu dallara ve şubelere bile iman ismi verilmiş gibi görünürse de bu imanın kemali yönündendir. Ve hatta "imanın şubesi" denilmesi imanın aslı olmadığını gösterir. Şu halde bu şubeler ve dallar küfrün zıddı olan imanın aslı değil günah işlemenin zıddı olan imanın olgunluğudur ve bunun için bu ayette de "yü'minûn = iman ederler" kısmı "namaz kılmak" ve "fakirlere vermek" imandan ayrıca zikrolunmuştu r. Yukarda anlatılan bazı selef ve hadiscilerin görüşlerini de böyle anlamak gerekir. İmanın aslının böyle kalbin fiili ve dilin fiili iki esastan ibaret ve geçerli bir özür zamanında ikrarın düşebileceği bir esas olması lügat mânâsının tam ortası olduğu gibi İmam-ı Âzam Ebu Hanife Hazretlerinin ve bütün fıkıh bilginlerinin de tefsir ve anlayışlarıdır. Ebu Hanife arkadaşlarına Ehl-i Sünnet ve'l-cemaat mezhebinin esasını anlattığı ve açıkladığı en son vasiyetlerinde der ki: İman dil ile ikrar ve kalp il e tasdiktir. Yalnız ikrar iman olmaz. Zira olsaydı münafıkların hepsinin mü'min olmaları gerekirdi. Aynı şekilde yalnız bilmek de iman olmaz. Çünkü olsaydı "Kitap ehli" olanların hepsinin de mümin olmaları gerekirdi. Allah Teâlâ münafıklar hakkında "Al l ah şahitlik eder ki münafıklar kesin olarak yalancıdırlar." (Münafıkûn 63/1) buyurmuş; Kitap ehli hakkında da "Kendilerine kitap verdiklerimiz onu oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar." (Bakara 2/146) buyurmuştur. Sonra amel imandan ayrıca bir işt i r. Mesela "Fakirin zekatı yoktur." denilir de "imanı yoktur" denilmez. Aynı şekilde "Fakirin zekata imanı yoktur." da denilmez. Yine Ebu Hanife "el-Âlimü ve'l-müteallim" ismindeki kitabında der ki: "İman tasdik bilgi ikrar ve İslâm'dır. Ve tasdik husus u nda insanlar üç derecedir. Bir kısmı Allah'ı ve Allah'tan geleni hem kalbiyle ve hem diliyle tasdik eder. Bazısı da diliyle tasdik eder kalbiyle yalanlar. Diğer bir kısmı da kalbiyle tasdik eder diliyle yalanlar. Birincisi Allah ve insanlar yanında mü m indir. İkincisi Allah katında kâfir insanlar yanında mü'mindir. Çünkü insanlar onun kalbini bilmezler

ve açıkta gördükleri ikrar ve görünüşe göre ona mümin demeleri gerekir. Kalbini bileceğiz diye kendilerini zorlamaları da caiz değildir. Üçüncüsü imanını gizlemek zorunda bulunduğu kendini saklama halinde ise onu tanımayanlar nazarında kâfir sayılır Allah katında ise mü'mindir". Yine buyurur ki: "İman hakkında böyle kat'î tasdik bilgi ikrar İslâm dedim bunu açıklamalıyım. Bunlar çeşitli isimlerdir ve hepsinin anlamı yalnız imandır. Şu şekilde ki "Allah Teâlâ Rabbimdir." diye ikrar eden "Allah Teâlâ Rabbimdir." diye tasdik eder. "Allah Teâlâ Rabbimdir." diye tam olarak bilir. "Allah Teâlâ Rabbimdir." diye bilir tanır ve "Allah Teâlâ Rabbimdir." d i ye kalbiyle ve diliyle teslim olur ve hepsinin mânâsı birdir." Daha sonra İmam-ı Âzam imanda bir fazla sevgi değeri bulunduğunu da şu şekilde anlatıyor: "Mümin Allah Teâlâ'yı onun dışındaki her şeyden çok sever. O derecede sever ki ateşte yakılmakla Al l ah'a kalbinden iftira etmek arasında serbest bırakılsa yanmayı iftiraya tercih eder. Fıkhu'l-Ekber'de de buyurmuştur ki: "İman ikrar ve tasdiktir. Müminler iman ve Allah'ı birlemede eşit amellerde farklıdırlar. İslâm da o ilahî emirlere teslim olmak v e boyun eğmektir. Lügat itibariyle iman ile İslâm arasında fark vardır. Fakat dinde İslâm'sız iman imansız da İslâm olmaz. Bunlar bir şeyin dışı ve içi gibidir. Din ise iman ve İslâm ile beraber bütün şeriatın ismidir."

İman esasen masdar ve buna göre bir fiil olmakla beraber örfte ve dinde isim olarak da kullanılır ve o zaman iman bizzat bu fiil ile başlayan bir sabit durumu ifade eder. Bütün bunlardan da anlarız ki:

1. İslâm dini yalnız bir iman meselesi değildir. İman ve amellerin toplamıdır. Amellerle ilgili tatbikatı atıp da dinin bütün feyzini beklemek tehlikelidir.

2. Böyle olmakla beraber iman amel demek değildir. Amelin farz oluşuna iman ile o ameli yapmak birbirinden farklıdır. Müslüman amel ettiği için mü'min olacak değil iman ettiği için amel edecektir. Şu halde amelini sırf aldırış etmeme ve küçümsemeden dolayı terketmiş değilse kâfir olmaz.

3. İslam dininin imanında esasen kalp ve vicdan işi olan bir esas bulunduğu şüphesiz olmakla beraber Cenab-ı Hakk'ın isteği olan iman meselesi yalnız bir vicdan işi olmaktan ibaret değildir. O tam bir insan gibi kalbin içinden başlayıp bütün dışa yayılacak ve sonra kâinata güzel ameller saçacaktır. Müslümanın imanı âleme zarar vermeye sarf edilmiş olan baştan çıkarıcı düşüncele r veya şeytanın dürtüleri değildir ki kalp ve vicdanda hapsedilmeye

mahkum olsun. Müslüman ancak bir zorlayıcı zaruret karşısında imanını sadece bir vicdan işi olarak saklayıp hapsetmeye izinli olabilir. O da düşmanın kesin zorlayışına uğradığı zamandır. O zaman da nefsini feda ederek imanını hapisten kurtarması imanını hapsederek kendini kurtarmasından daha faziletlidir. Ve bununla beraber ikisi arasında serbestiye sahiptir.

İşte bu âyette Cenab-ı Allah kendisinden hakkıyla korkanları açıklamada "onlar gayba inanırlar" ile dinin iman kısmını özetledikten sonra amel kısmını özetleyerek buyuruyor ki:

"Ve namazı kılarlar." Yani belli olan namazı dosdoğru kılarlar ve devam ettirirler. Kur'ân'da namaz hakkında "yüsallûne" veya "sallû" fiillerinden çok buyurulması dikkate değer bir husustur. Elbette "namazı ikame ederler" demekte "namazı kılarlar" demekten fazla bir anlam vardır ki bu en az "doğru dürüst" yani "namazın şartlarına uymak Allah'a boyun eğmek ve tevazu göstermek suretiyle güzelc e kılmak ve hatta kıldırmak mânâlarını ifade eder. Ve bunun için namazda ta'dil-i erkan (namazı erkanına uyarak kılmak) vacip olduğu gibi özellikle namaz için iyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak namazın gereklerini tamamlamak için gayret sarfetmek de dinin lüzumlu gördüğü hususlardandır. Ana-babanın çocuklarına namaz terbiyesi; din kardeşlerin birbirlerine tavsiye ve hatırlatması; amirlerin engelleri ortadan kaldırma ve imkanları tamamlama suretiyle beğendirmesi ve teşvik etmesi; Cum'a namazına ve c emaatle namaz kılmaya dikkat ve devam etmesi de bu cümledendir.

(İkame) "kıyam" veya "kıvam"dan "if'âl" ölçüsünde olarak lügatta kaldırıp dikmek veya düzeltip doğrultmak veya kıymetlendirmek ve devam ettirmek veya dikkat ederek yapma anlamlarına geldiğinden namazla ilgisinde bu mânâların birinden veya ortak noktalarından belîğ bir istiare yapılmış ve bunun için bir kelimelik "namaz kılarlar" yerine iki kelimelik "namazı ikame ederler" seçilmiştir. İlk önce "dikmek" veya "doğrultmak" mânâlarını düşünelim: Bu bize "Namaz dinin direğidir." hadis-i şerifini hatırlatır. Bu hadiste din yüksek bir binaya benzetiliyor ve namaz aynı o binanın direği gösteriliyor ki iman da o binanın temelidir. Buna "istiare-i mekniye" ve "istiare bi'l-kinaye" (ki n aye ile istiare) denilir. Bu âyette de namaz cemaat ile kaldırılabilecek büyük bir direğe benzetiliyor ve onun güzelce dikilmesi veya doğrultulması suretiyle o yüksek binayı dinin inşa koruma ve devam ettirilmesinin

gereği anlatılıyor. Bir de bu binanın ilerde açıklanacak esasları diğer kısımları süsleme ve güzelliklerinin bulunduğuna işaret buyruluyor. Bundan dolayı "namaz kılarlar" demekle "namazı ikame ederler" demek arasında ne büyük fark vardır. Hakikatte din gayet büyük ve kudsi bir binadır. Ve b u binanın kerestesi malzemeleri şekli ve planı (yani şeriat) bizzat Allah'ın yaptığı ve koyduğu bütündür. Ona uygun olarak inşası kurulup meydana gelmesi ve içinde saadetle yaşanması da insanlara aittir. Temsilen (benzetme yoluyla) diyebiliriz ki bu b i nanın mimarı Allah baş kalfası Peygamber amelesi ümmettir. Bu binanın temeli kalplerin derinliklerinde atılacak ve ağızlardan taşacak direği tek başına namazlarla hazırlanacak düzlenecek ve cemaat ile görünme meydanına dikilecek sonra üzerine diğer kısımları inşa edilecektir. Fakat şurası unu tulmayacaktır ki bu bina cansız değil canlıdır. Bu geçmişler tarafından bir kerre yapılmış olmakla sonradan gelenler yalnız bunun içinde oturup kalacak değillerdir. O bir canlı bünye gibi her gün yapılıp işle t ilecek her gün büyüme ve inkişafına hizmet edilecektir. Bu bina ve direk benzetmesi bize İslâm'ın sosyal durumunu ve bu konumda namazın kıymet ve yerinin önemini anlatıyor. Hakikaten cemaatle namaz İslâm toplumunun direğidir ve bütün İslâmî teşkilatın b i nasıdır. Ve cemaatle namaz kılmak ve kıldırmak o direği dikmektir. Tek başına kılınan namazlar da bu direğin hazırlanması ve düzlenmesidir. Dosdoğru içi-dışı temiz ve muntazam olarak namaz kılmak imanın büyüyerek bütün vücuttan fışkırması ve hayatın g i dişatına muntazam ve doğru bir akış vermesidir. Bununla iç ve dış mümkün olduğu kadar temizlenir; kalp ve beden mümarese (alışma) ile kuvvetlendirilir. Herhangi bir kimsenin namazsız bulunduğu haliyle namazına devam ettiği halini karşılaştırırsanız nam a zlı bulunduğu zamandaki ahlâkını herhalde yükselmiş bulursunuz. "Muhakkak ki namaz kötü ve iğrenç şeylerden vazgeçirir." (Ankebût 29/45) âyeti bu gerçeği anlatır. Bu karşılaştırmadaki yanlışlıklar ayrı ayrı şahısları mukayese etmekten doğar. Bazı hu s usta ahlâklı farz edilen namazsız namazına devam ettiği zaman hiç şüphesiz ahlâk ve maneviyatça daha yükselir. Namazını kılan kimsenin hayatta en az dört kazancı vardır: Birincisi temizlik; ikincisi kalp kuvveti; üçüncüsü vakitlerin intizamı; dördüncüsü t oplumsal düzelme. Bu faydalar devam şartıyla en resmî bir namazda bile vardır. Namazın büyük faydalarını hesap etmek mümkün değildir. Fakat en ufak ahlâkî faydası bilfiil büyüklenmeyi kırmak kardeşliğe hazırlanmak Allah rızası için iş yapmaya alışmaktır. Bunun için namazda giyinebileceği en güzel ve en temiz elbisesini giymek ve kendine gurur vermesi düşünülen bu hal içinde örtülecek nice

ayıpların bulunduğunu düşünüp yüzünü yani alnını ve burnunu yerlere koyarak kalbinde iman ettiği Allah huzurunda o kibir ve gururu kırarak defalarca secdeye kapanmak en mühim bir esastır. "Her cami(ye gidişiniz) de güzel elbisenizi alın." (A'râf 7/31). Namazda özellikle secdenin kibre olan bu mühim tesiri dolayısıyledir ki kibirliler en çok namazın secdesine itir a z ederler. O süslü elbiseler içinde alınlarını Allah rızası için yere koyma zorunluluğu onların kibir damarlarına sinirlerine pek fena dokunur. "Şüphesiz bu (Allah'a) saygı gösterenlerden başkasına ağır gelir." (Bakara 2/45). Düşünmezler ki o süsler o alınlar hep Allah'ın vergisidirler. Ve zamanı gelince o yağlı alınlar toza toprağa karışacaktır. Hem o topraklar o yerler o kadar hakaret edilmeye devamlı olarak çiğnenmeye layık değildir. Zaman olur ki onlar için kanlar dökülür. Beşer hayatı oradan f ışkırır ve onu fışkırtan Allah Teâlâ'dır. O süslere o bedenlere emek vermiş birtakım Allah'ın kullarının da hakları geçmiştir. Şu halde o topraklara o yerlere toprak ve yer oldukları için değil yaratıcısı olan Allah Teâlâ'nın büyüklük ve ululuğu adına hakkıyla secdeye kapanıp kibirden ve bencillikten sıyrılmak ve insanlar ile kardeşçe geçinmek için onların topluluklarına karışmanın pek kudsî bir görev olduğunu unutmamak gerekir. Namaz o kibir ve gururu kırarken aynı zamanda insanın ruhî hürriyetine ö y le bir yükselme verir ki bu yükselme en görkemli kralların huzurundaki saygı duruşundan çok yüksektir. Bunun için namaz mü'minin bir mi'racıdır. Yani onu beşerî olmanın sertliğinden tek olan Allah'a ait arşa çıkartan bir merdivendir. Namazda bütün bir beşer hayatının şekli ve dereceleri dürülmüştür. Allah'ın huzurunda bulunmak hazırlanmak düşünmek istemek defalarca kalkmak bükülmek düşmek rahat edip oturmak nihayet selam ve selametle işini bitirmek insanı bütün hayatın kademelerinden geçirterek v arlığın sırlarını dünya ve ahireti düşündürerek Cenab-ı Allah'a kavuşturur ve büyük bir iman ve sevap ile yine âleme döndürür. Yine bir hadiste açıklandığı üzere "Namaz İslâm ile küfrün ayırıcısıdır".

Biz burada namazın dünyaya ve ahirete ait maddî ve manevi bütün faziletlerini ve faydalarını sayacak değiliz. Çünkü o sonsuzdur sayılması mümkün değildir. Bunun bütün toplamı din dilinde "büyük sevap" adıyle anılır. Fakat burada namazın imandan sonra nasıl bir ahlâkî ve sosyal prensip olduğunu ve o n un üzerine ne kadar büyük bir sosyal bina kurulacağını kısaca ifade etmek istedik. O büyük binanın direği işte öncelikle ferdî namazlarla hazırlanır düzene sokulur ve cemaatle dikilir. Ondan sonra da geri kalanı yapılır. İşte "namazı ikame etme" tabiri b u mühim mânâyı çok açık bir şekilde ifade ediyor ve hidayete

aday müttakileri "namazı kılarlar" diye değil "namazı ikame ederler" diye tarif vasf ve medh ediyor. Bunlardan anlaşılır ki bunun meâlinde "namaz kılarlar" tabiriyle yetinmek doğru değildir. Burada kelimesinin "elif-lâm"ı ahd içindir ki durumu ve sınırı bilinen "İslâm namazı" demektir. Ve bu durum yani namazın nasıl kılınacağı şartları ve rükünleri (namazın içindeki farzları) sünnet ve edepleri mekruhları ve namazı bozan şeyler ile sı f at ve durumu "Namaz kılarken beni gördüğünüz gibi namaz kılınız." hadis-i şerifi gereğince Peygamber'den görülen fiilî sözlü ve takrîrî olarak alınan sıfat ve niteliktir ki bu nitelik ve durum ta başlangıçtan beri müslümanlar arasında amel ile kesin b ir şekilde bilinir ve din kitaplarında yazılmıştır. Ve "yüsallûne" buyurulmayıp da "ahid lâmı" ile "yükîmüne's-salâte" buyurulmasında bu mânâ da açıktır. Yani "yükîmüne's-salâte" "dosdoğru namaz kılarlar" demek değil; "namazı dosdoğru kılarlar" demek ol d uğundan gaflet edilmemelidir.

"Salât" kelimesinin Arap dilinde iki kaynağı vardır. Birisi genel olarak dua mânâsıdır ki "Peygamber'e salât ve selâm" dediğimiz zaman özellikle bunu anlarız. Diğeri (salv) maddesinden gelen "sallâ" fiilinin masdarıdır ki iki uyluğu hareket ettirmek demektir. Araplar bu mânâca "sallâ" dedikleri zaman "iki uyluğunu hareket ettirdi" mânâsını anlarlar. Aynı şekilde "at (veya kısrak) kuyruğuyla iki uyluğunu sağa sola çarptı" denilir. Salveyn uylukların başındaki iki tüm s ek kemiktir. "Sallâ"nın bu hareket ettirme mânâsı tabirine benzer. Yahudiler birbirine selam ve saygı sırasında başını eğer ve kıçını oynatıp kasığına doğru bir yan bükerlermiş ve bu şekildeki selama Arapça'da "iki uyluğu hareket ettirme" mânâsına "tekf î r" denirmiş. Buna göre "keffera'l-yahûdiyyü" "Yahudi uyluklarını oynatıp bükerek reverans yaptı." demek olur. "Kâfire" kıçdaki kaba ve tıknaz iki etin ismidir ve "kâfire-teyn" tesniye (ikileme)dir. Bu şekilde "iki uyluğu hareket ettirme" mânâsına "sallâ" da rükû (namazda eğilme) ve secdelerde yapıldığı gibi bizim "belini eğmek" dediğimiz "iki uyluğu hareket ettirme" mânâsına kullanılırmış. Demek ki Araplar hem yahudilerin yaptığı reveranslı baş kıç selamlarını tanırlarmış hem de yerlere eğilerek "kandi l li temennâ" usûllerini. İşte lügat bakımından (biri kalp ve dil işi olan dua diğeri de bir bedenî hareket işi olan belli fiil) iki anlama gelen "salat" kelimesi dinde Peygamberimizden görülegeldiği üzere kalbe dile ve bedene ait fiiller ve özel esaslar d an oluşmuş gayet intizamlı

kâmil (eksiksiz) bir ibadetin ismi olmuştur ki necâset (pislikler)ten temizlenme hades (manevi pislikler)den temmizlenme setr-i avret (avret yerlerinin örtülmesi) vakit niyyet kıbleye dönmek adıyle altısı dışından başlayan şart; iftitah (başlangıç) tekbiri kıyam (ayakta durmak) kıraet (Kur'ân okumak) rükû (eğilmek) sücûd (secdeler) teşehhüd miktarı (şehadet kelimesi getirecek kadar bir zaman) kâde-i ahîre (son oturuş) adıyle içinde yapılan altı esas olmak üzere en az o n iki farzı; Fâtiha zamm-ı sûre (Fâtiha'ya eklenen sûre) tâdil-i erkân (namazın esaslarına hakkıyle uyma) kâde-i ûlâ (ilk oturuş) ve diğerleri gibi bir takım vacipleri; bunlardan başka birçok sünnetleri müstehapları edepleri mekruhları ve müfsidâtı ( namazı bozan şeyler) vardır. Sonra beş vakit ve Cuma gibi farz vitir ve bayram gibi vacip ve diğer müekket sünnet ve gayr-i müekket sünnet nafileler olmak üzere çeşitleri ve kısımları vardır ki açıklaması fıkıh kitaplarına aittir. Cemaatle kılmak da Cu m a'da farz diğerlerinde vacip veya müekked sünnettir. Ve burada "salât"dan asıl maksat farz olanlardır. "Salât" kelimesinin "lâm" harfi ince de okunur kalın da. Kalın okunmak itibariyle "vav"la yazılır Verş kırâetinde de kalın okunur.

O müttakî (Al lah'tan hakkıyle korkan)ler sadece iman ile ve yalnız namazı dosdoğru kılmak gibi bedene ait ibadetlerle de kalmaz mâlî (malla ilgili) ibadetlerde de bulunurlar. Kendilerine nasip ve kısmet ettiğimiz rızıktan maddî ve hatta manevî şeylerden az çok har ç ve infak eder Allah yolunda harcamada da bulunurlar.

idğâm ile 'dır "mâ" kelimesinin Türkçemizde en güzel karşılığı "nesne"dir. Fakat biz bu kelimeyi kaybetmek üzere bulunduğumuzdan "şey" diyoruz. Gerçi "mâ" genelde veya çoğunlukla "şey" mânâsına da kullanılabilirse de asıl mânâsı "akılsız olan şey" veya şeylerdir. Yani nesnelerdir. Akıllıya "men" denilir. Ve bunun için eskiden "mâ" nesne "men" kimesne (kimse) diye ayırt edilirdi.

"Rızık" aslında Arapça'da "haz" ve "nasip" anlamında isim olup nasip etmek rızıklandırmak mânâsında masdar dahi olur ki onun fiilidir. Ve bu karine ile "mâ" isim olan rızıktan ibaret olur. Ehl-i Sünnet'e göre şer'î mânâsı da lügat mânâsının aynıdır ki "Cenab-ı Allah'ın canlıya zevk ve faydalanma nasip e ttiği şey" diye tarif edilir. Şu halde mülk olsun olmasın yenilen içilen ve diğer şekillerde kullanılmasından faydalanılan mallara uygun olduğu gibi evladı eşi gayret ve işi ilim ve bilgileri dahi içine alır. Fakat hepsinde istifade edilmiş olmak şar t tır. Bu faydalanma dünyaya ve ahirete ait faydalanmadan daha geneldir.

Buna göre dinî ve dünyevî bilfiil faydalanılamayan mal mülk evlat ve aile ilim ve bilgi rızık değildirler. Bu şekilde birşey çeşitli faydalanma şekillerine göre farklı kimselerin rızkı olabilir. Fakat malından gücünden ilminden faydalanmayanlar rızıklanmış değildirler.

"İnfak" malın elden çıkarılması harç ve sarfedilmesi demektir. Dinî bakımdan farz vacip mendub kısımları vardır. Bu "infak" karinesiyle ya "rızık" mala tahsis edilmek veya "infak" mecaz yoluyla maldan başkasına da genelleştirmek gerekecektir. Açık olan birincisidir fakat ikincisi de muhtemeldir. Şu halde âyetin bu kısmı ilk bakışta zekat ve diğer sadakalar bağışlar yardımlar ve vakıf gibi fakirlere diğ e r çeşitli hayırlara aileye yardım gibi bütün mal ile yapılan ibadetleri içine alır ki ilerde "Sana (Allah yolunda) ne harcayacaklarını soruyorlar. De ki: 'Verdiğiniz hayır ana-baba yakınlar öksüzler yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Yaptığınız h ayrı muhakkak Allah bilir." (Bakara 2/215) gibi âyetlerle açıklanacaktır. İkincisi ilim öğretme ve diğerleri gibi manevî şeyleri de içermektedir. Bununla beraber bunların hepsinin başında İslâm'ın binasından biri olan zekat vardır. Ve bunun için birç o k tefsirciler burada ilk önce ve bizzat kastedilen şeyin zekat olduğunu açıklamışlardır. Fakat kurtuluşun kendisine tahsis edilmesi bakımından namazda olduğu gibi burada da farz olan infak kastedilmek gerekirse de infakın farz oluşu yalnız zekata tahsis edilmediğinden muhakkıkîn-i müfessirîn (araştırmacı tefsirciler) bunu genelleştirme taraflısıdırlar. Ancak bu ortamda zekatın birinci mevkii işgal ettiği de unutulmamalıdır. Çünkü İslâm binasının ikincisi de zekattır. Bir hadis-i şerifte de görüldüğü üzer e "Zekat İslâm'ın köprüsüdür.". İslâm'ın bir köprüsü bir geçididir. Dinin iman ile temeli atılıp namaz ile direği dikildikten sonra geçilecek mühim bir geçidi vardır ki zekat işte o geçidi geçirecek bir köprü olmak üzere kurulacaktır. Çünkü dünya ve a h irette korunmak için yapılacak olan görkemli İslâm binasının dünyadaki "dâru'l-İslâm" (İslâm yurdu) ahiretteki "dâru's-selam" (esenlik yurdu)ın yapımı için birtakım malî masrafları vardır ki bunlar malî ibadetler ile yapılacaktır ve bunun en zarurisini de zekat teşkil eder. Zira "Ancak sana ibadet ederiz ve ancak senden yardım dileriz." (Fâtiha 1/5) diye bir tevhid üslubu içinde sadece Allah'a kulluk etmek ve kardeş topluluk ile namaz kılabilmek için safları doğrultmak ve o saflarda bir eşitlik duygu s u ile devamlı bir şekilde bulunmak gereklidir. Bu ise o toplum

içinde günlük azıkla yetinme durumunda olan kimselerin kalmaması ile mümkün olur. Bir aç ile bir tokun bir safta kurşunla kenetlenmiş binalar gibi bir sevgi ve kardeşlik duygusuyla birbirine kalben perçinlenmesi kabil değildir. Şu halde cemaatin hakiki bir ibadet birliği içinde olması gerçekten fakir ve kimsesiz olanların gözetilmesi ve çalışabileceklerin çalıştırılması için ilk önce zekat ve fıtır sadakaları ile zenginlerle fakirler arasınd a ki uçurumu kapatarak bir sevgi bağının kurulması hem de hepsinin mevlası (efendisi) Allah Teâlâ olduğunu bildiren bir duygu ve iman ile kurulması büyük bir görevdir. Bu görevin bu niyetle yapılmasında müslüman artık yalnızlığında beşerî bayağılıktan sil k inecek Allah Teâlâ'nın bir halifesi (yani bir vekili) olmak rütbesini kazanacak ve elindeki malın Allah'ın malı olduğunu ve kendisinin onu muhtaç olan Allah'ın kullarına ulaştırmaya görevli bulunduğunu anlayarak: "Al kardeşim bu benim değil senin hakkındır bende bir emanettir ben sana Allah Teâlâ'nın gönderdiği şu çıkını postalanmış koliyi teslim etmeye görevlendirilmiş bir dağıtıcıyım." diyerek aynı şekilde alçak gönüllülüğü ile fakirin sabırlı fakirin hakkını vererek kalbini okşayacak ve bununla o topluluğun mümkün olduğu kadar açıklarını kapatacaktır. İşte Kitap ve Sünnet'in araştırılmasına göre fıkıh usûlü ve fıkha ait kitaplarımızın zekat görüşü özet olarak budur. Bu şekilde zekat müslümanı beşerî düşüklüklerden ilahî vekilliğe geçiren bir k öprüdür. Namaz hayat kademelerinden ilahî huzura çıkaran bir mi'rac olduğu gibi zekat da o mi'racda alınan bir ilahî görevin köprüsüdür. Ve her müslüman bu köprüyü yapıp geçmeye yani zekat vermek için helâl mal kazanıp zekat verecek dereceye çıkmaya ç a lışacak ve henüz verecek halde değilse en az onun yüksekliğine iman ile dolu olacaktır. Yani müslümanın gözü zekat almaya değil vermeye dönük bulunacak ve ancak çaresiz kaldığı zaman zekat ve sadaka alabilecek ve tersi durumda aldığının haram olduğunu u nutmayacaktır. Bu şekilde kurulan İslâm toplumunun namazında ne büyük bir birlik kuvveti bulunacağı ve bunların o görkemli İslâm binasını tamamlamak ve bitirmek için nasıl bir aşk ve şevkle çalışmaya atılacakları düşünülürse İslâm dininin esasındaki yüks e klik ve bu âyetlerle o müttakîlere verilen öğme değerinin önemi derhal anlaşılır ki ilerde açıklanacak olan orucun da bu noktayı her kalbe hissettirmek için mühim bir terbiye özelliği bulunduğu açıktır. Görülüyor ki bu âyette İslâm binasından imandan so n ra iki amel zikredilmiştir ve dinde bunlar diğerlerinden önce farz kılınmıştır: Namaz zekat. Çünkü bunlar bütün ibadetlerin aslıdırlar ve burada bilhassa anılmaları özelliklerinden dolayı değil diğerlerinin çeşitliliğine işareti de içine alıcı olduklarından dolayıdır. Zira bütün ibadetler iki çeşide ayrılmıştır.

Biri bedene ait ibadetler diğeri de mala ait ibadetlerdir. Hac gibi hem bedenî ve hem de malî olan üçüncü bir kısım dahi bu iki değerin birleşmesidir. Şu halde namaz bütün bedenî ibadetlerin asıl temsilcisi; zekat da bütün malî ibadetlerin asıl temsilcisidir. Ve bunlar imanın ilk müeyyidesi (yaptırımı) ve amel ile ilk gelişmesidirler. Buna göre bu âyet-i kerimede bütün iman prensipleri gaybde; bütün amellerin esasları da namaz ve infak (Allah y o lunda harcama)da özetlenerek İslam dininin ilmî amelî esasları ve dalları kısaca anlatılmıştır ki bunlar Fâtiha sûresinde "Ancak sana ibadet ederiz ve ancak senden yardım dileriz." (Fâtiha 1/5) antlaşmasıyla doğru yol ve en son "hamd" başlığında t oplanmış idi.

4-Bundan sonra gaybda özetlenen imana ait esaslar vahiy ve nübüvvet (peygamberlik) meselesi olması bakımından bir derece daha açıklanarak buyuruluyor ki; ve o muttakîler ki hem sana vahiy ve inzal edilen ve edilmekte olan Kitap ve şeriata hem de senden önce vahiy ve inzal edilmiş bulunan (yani Tevrat İncil Zebur Suhuf gibi) kitaplara iman ederler ki bu iman da Muhammed (s.a.v.)'nin peygamberliğine ve bütün geçmiş peygamberlerin peygamberliklerine iman ile mümkündür. Çünkü habere ima n haber verene imânâ bağlı bulunduğu gibi onlara tüm indirilenlerden birisi de peygamberlikleri davasıdır. Önceki âyet bütün müslüman müminler; bu âyet de önce Ehl-i kitaptan olup da müslüman olan müminler hakkında indi deniliyor. Bununla beraber böyle o lması iki âyetin birbirini tamamlayıcı ve açıklayıcı olmasına engel değildir. Ve geçmişe iman geçmişi hikayeden ibaret zannedilmemelidir. Şu halde bütün inzal edilmiş kitaplara ve geçmiş peygamberlere esas itibariyle iman da İslâm iman ve inancından b i r parçadır ki "Allah'a inandık deyiniz..." (Bakara 2/136) gibi âyetlerde bu durum açıklanacaktır. Bunun için Müslümanlık bütün semavî dinlerin şahididir. Zira imana ait meselelerde nesih (iptal etme) yoktur tamamlama vardır. Nesih amele ait hükümler i tibariyle cereyan eder. Bu ve benzeri Kur'ân âyetleri ve Peygamber'in sünnetleri bize özellikle şunu gösterir ki Müslümanlık

dini geneldir. Bütün insanları içeren ve vahye dayanan dinlerin hepsine hürmetkâr bir dindir. Diğer dinler ise tâbi bulundukları bayrak altında din işleri bakımından kendilerinden başkalarını yaşatmazlar vicdanlarının sınırı dar ve kısadır. Bunlar kendilerinden başkasına hayat hakkı tanımamayı dinin gereği bilirler. Tanırlarsa yalnız politik bir zorlama ile tanırlar. Yakın zaman l ara kadar hristiyan devletlerin içinde kendilerinden başka bir millet yaşattığı görülmemiş ve bu sebeple bunlar başka dinden olan kavimlere hakim olamamıştı. Son zamanlarda bu vicdan darlığındaki politik hastalığı gören Avrupa devletleri Katoliklik ve Pro t estanlık kavgalarından doğan bir vicdan hürriyeti davasıyla Fransız inkılâbından sonra liberallik laiklik ve insanlık kelimeleri altında Hıristiyanlık kelimesinden sapmaya doğru yürümüş ve o zamandan beri diğer milletler üzerinde hükümet kurmaya yol bul a bilmişlerdir. Fakat bu kelimeler olumlu ve merhametli genel bir hak vicdanı kurulmasını değil dinsizliğe ve bencilliğe doğru olumsuz bir gidişi hedef aldığından ilme ve sanayiye ait gelişmelerini gerçeğe bağlayacak yerde insanlığı haktan uzaklaşmaya v icdansızlığa ve ihtiraslara sürüklemiş ve sonucu da İslâmiyet'in gösterdiği gerçek ve olumlu hürriyet hakları ile insanlığa temin ettiği ve yaydığı gerçek evrensel hayattan uzaklaşmak ve hayatın ızdıraplarını artırmaktan ibaret olmuştur.

Bu bakış açısıyla denilebilir ki şimdiki insanlar Peygamberimizin gönderildiği zamanda olduğu gibi İslâm'ın nurunun genel bir gelişmesini ve herkesin selameti için gerçeğin bütün insanlık üzerinde kuvvetli bir egemenliğini görmek derdiyle kıvranıp çabalamaktadırla r. İnsanlığın şimdiki sapıklığı beşeriyetin doğru üzerinde egemen olması fikrinde toplanıyor. Bu ise insanlar arasında en kuvvetli görünenlerin "tapılan bir yaratıcı" gibi kabul edilmesine sebep oluyor. Bu tutkuların kuvvetlenmesiyle hukukun (hakların) ç iğnenmesini herkesin selamet ve emniyetinin bozulmasını doğuruyor. Halbuki insanın saadeti gerçekte insanlığın hakka egemen olması davasında değil hakkın insanlığa egemenliği esasındadır. Ve İslâm'ın eşit yaşamak için "Ancak sana ibadet ederiz ve anca k senden yardım bekleriz." (Fâtiha 1/5) antlaşmasıyla öğrettiği "yaratılış kanunu" da budur. Şu halde insanlık ya hakka (doğruya) üstün gelmek davasıyle ihtiras ve ızdırap içinde birbirini yiyip gidecek veya Hak Teâlâ'ya iman ile onun mutlak egemenliğin e uymak için İslâm dinine ve Muhammed (s.a.v.)'in bildirilerine sarılacaktır. Hakk'ı insanın emri altında gören dar vicdanların kurtuluşa ereceklerini ve beşeriyetin dairesi için bir olumlu kutup olabileceklerini zannetmek ne büyük hatadır! Büyük vicdanla r Hakk'ı bir bilir ve haktan gelenin hepsine her birinin kendi derecesine göre kıymet verir.

İşte İslam'ın kalbi bu büyük iman ve vicdanın sahibidir. O herkese bu imaniyle göğsünü açar. Bütün beşer vicdanını bu genişlik ve anlayışlılıkla hakka yaklaştırmaya çalışır. Bunu kavrayamayan bu yüksekliğe eremeyenleri de hakkın birlik ve kapsamına saldırmamak ve hakka az çok uymayı kabul etmek şartıyle kendi dinî sahalarında hür tutarak göğsünde yaşatır ve onların yaşama haklarına hürmeti de yalnız görünüşe ha s bir siyasetin değil gerçek dinin gereği bilir.

Gerçekten "Ahirete ait kuvvetli bilgi sahibi olacak olanlar da ancak bunlardır bu genişçe imana sahip olanlardır." Mesela "Hazreti Musa peygamberdi ama İsa değildi; Tevrat Allah'ın kitabıdır İncil değildir; yahut Musa ve İsa (a.s.) peygamber idiler ama -hâşâ- Muhammed (s.a.v.) değildir; olsa bile bizim değil Araplar'ın peygamberidir; Tevrat ve İncil Allah'ın kitabıdırlar fakat Kur'ân değildir." gibi sözlerle Allah'ın peygamberlerini farklı göre n kimine inanıp kimine inanmayarak Muhammed (s.a.v.)'in peygamberliğini ve ona inen Kitap ve dini tanımayanların ahiret hakkında birtakım zanları bazı kanaatları bulunsa bile yakînleri (kuvvetli bilgileri) yoktur. Gerçi her felsefede her dinde bir ahire t fikri vardır. Fakat bunların çoğu delilsiz birtakım emellerden ideallerden ibaret kalır. Çünkü meseleler ve ahiret yolunun varlığının imkanı akıl ve kalp ile her zaman sabit olursa da gerçekleşmesinde aklî delil varsayımlar ve kalbî temenniler yeterli değildir. O ancak Allah tarafından gelen saygıdeğer peygamberlerin sadık haberleri ile bilinebilecek gaybe dair haberlerdendir. Bunu sona erdiren ve tamamlayan ise peygamberlerin sonuncusu olan Muhammed Mustafa (s.a.v.)'dır. Şu halde peygamberlere iman et m iyenlerin ahirete doğru imanları olamayacağı gibi geçmiş peygamberlere iman edenler bile son peygambere ve ona indirilen Kitap ve şeriata iman etmedikçe ahiret hakkındaki iman ve kanaatleri yakîn (kesinlik) derecesini bulamaz; hak vakıa (olgu)ya uygun o lamaz. Mesela Yahudiler: "Cennete ancak yahudi olanlar girecektir." (Bakara 2/111) ve "Bize cehennem ateşi olsa olsa sayılı birkaç gün dokunacaktır." (Bakara 2/80) derler. Hıristiyanlar da aynı sözü kendileri hakkında söylerler. Kendilerinden başkasına d ünya ve ahirette hayat ve saadet hakkı tanımazlar. Ve sonra cennetin nimetleri dünya nimetleri cinsinden midir? Devamlı mıdır değil midir? O bir ruhun ebedî olması meselesi midir değil midir? diye ihtilaf ederler. Halbuki Allah'ı bir bilip bütün pey g amberleri tasdik ve ahir zaman peygamberinin peygamberliğine ve ona indirilen Kitap ve şeriate de iman ettikleri zaman şahsî ve kişisel olan o gibi bozuk kanaatları gerçeğe uymayan inanışları Muhammed (s.a.v.)'e ait tebliğlere imanla gider de

ahiret hakk ında gerçeğe uygun kuvvetli bilgi elde ederler. Dünya hak ahiret de hak hayat hak ölüm ve kıyamet de hak öldükten sonra dirilmek de var. O da hak haşir (kıyamet günü toplanmak) hak sual hak hesab (hesaba çekilmek) hak mîzan (tartı) hak sırat hak sevap hak ıkâb (ceza) hak cennet hak cehennem hak. Ve hepsinin üstünde rıdvan-ı ekber (en büyük Allah rızası) ve Allah'ın cemalini görmek de hak Allah'ın izniyle müminlere şefaat da hak; cennet ebedî cehennem de ebedî. Bununla beraber o ebedî cehenne m e girdikten sonra kurtulup çıkacak ve nihayet cennete gidecek olanlar da var. Ahiret nimetlerinde dünya nimetlerine benziyenler de var dünyada görülmedik işitilmedik hatıra gelmedik şeyler de var. Şu fark ile ki ahiret nimetleri sonsuz ve elemsiz. Dü n yanın ilmî kanunları ahiretin bütün incelikleriyle ayrıntılarını anlamaya elverişli de değil. Onu hakikatiyle bilmek hakkın (gerçeğin) temelini bilmeye bağlıdır. İlmin kanunları bize onun akla uymayan bir imkansızlık olmadığını ve nihayet mutlak bir ga y b âleminin bulunduğunu ve bugünün her halde bir yarını olduğunu ve ona hazırlanmamızın gereğini isbat eder ve anlatır. Fakat o yarının nasıl olacağını ancak Allah bilir ve gaybtan haberi olan şerefli peygamberler haber verebilir.

"Ahiret" kelimesi esa sen "âhir" kelimesinin müennesi (dişisi)dir ki "son" ve "sonraki" mânâsına sıfat iken şeriat dilinde "ahiret yurdu" ve "ahiret hayatı" ve "ahiretin neş'eti" tamlamalarının hafifletilmişi olarak isim olmuştur. Karşıtı olan "dünya" kelimesi de böyledir. "A h iret" kâh "dünya" ve kâh "ûlâ" (ilk) kelimesinin karşıtı olarak kullanılır. Ahiret yurdu tam bir hayat ebedi hayattır. Tam hayatı insanların kimisi yalnız aklî ve ruhanî kabul eder kimisi de duygusal ve cismanî (bedene ait). Fakat gerçeğini henüz bilme d iğimiz hayatın bizce kemali (olgunluğu) hem aklî ve hem hissî oluşundadır. Kur'ân'ın bize bildirdiği ahiret hayatı ise "hayatın en mükemmeli" olduğundan biz ona inanırız felsefî derinlikleriyle uğraşmayı lüzumsuz sayarız. Ben "ben" dediğim zaman ruh ve bedenimin birliği noktasına basıyorum ve hayatı da bunda biliyorum. Gayb âleminin bugünkü görünen âlemden sonsuz derecede geniş ve mükemmel olduğunu bilyoruz ve her halde yarın için daha üstün bir hayatın muhakkak olduğu kuşkusuzdur. Buna "acaba!" diyenle r kalpleri kör olanlardır. Maddemiz erir genel maddeye karışır; kuvvetimiz dağılır genel kuvvete karışır hepsi erir Hak Teâlâ'ya döner. Önce Allah'tan kendime geldim yine Allah'a gideceğim. Gidersem Rabbımın bir âleminde daha niçin kendime gelemiyeyim? Niçin rahmetlerine eremiyeyim? Hemen Cenab-ı Hak güzel sonuçlar nasip etsin. Felsefenin "olan yine olacaktır" diyen "ıttırat = uyum ritim" kanunu "illiyyet = nedensellik"

kanunu bile bu kat'î bilgimi zaruri kılmaz mı? Peygamber efendimizden rivayet olunuyor ki şöyle buyurmuşlar: "Şaşmak bütün şaşmak ona ki Allah'ın bütün halkını (yarattıklarını) görüp dururken Allah hakkında şüpheye düşer. Şuna şaşılır ki ilk doğuşu tanır da son doğuşu inkâr eder. Şuna da şaşılır ki her gün her gece ölüp dirilip du r urken öldükten sonra dirilmeyi ve kıyameti inkâr eder. Şuna da şaşılır ki cennete ve cennet nimetlerine inanır da yine aldatıcı dünya için çalışır. Şuna da şaşılır ki başlangıcının bulaşık bir nutfe (sperme) sonunun çirkin bir leş olduğunu bilir de yin e büyüklük taslar ve öğünür." Bu hadis ahiret hakkında ilim ve fen açısından başlıca iki gerçeği gösterir. Birincisi ilk doğuş ve son (doğuş) deyimiyle hem ahiretin gerçekliğine ve hem devamlılık ve tekrar etme kanununa işarettir. İkincisi dış görünüşü i l e uyku uyanıklığı gösteren her gün her gece ölüp dirilmek meselesidir ki hayatın hakikatı ve ahiretin hakikatı açısından çok önemlidir. Biz her gün gıdaya uyuyup uyanmaya niçin muhtaç oluyoruz? Çünkü bedenimiz bedenimizin kısımları her gün ve hatta her saat her an devamlı bir şekilde ölüyor ve yerine yenisi yaratılıyor ve bu yaratılış işi olurken biz uyuyoruz. Bunun için uyku sadece görünürde değil gerçekten de bir ölüm oluyor. Çıkardığımız bütün salgılarımız bedenimizin kısımlarının cenazeleridir. D e mek ki hayat ancak benzerlerin yenilenmesi ile yeni yaratma sayesinde devam ediyor. Devam eden nedir? Benim birliğim nedir? Bu da bir ıttırad (ritim) kanunu benzeyiş ve gelişme görüntüsüdür. Bundan dolayı dünyaya ait hayatımın zamanı esasında benim ru h umun ve cismimin sabit olması değil Allah'ın yaratması ve bâkî kılmasıdır. Ve işte ahiret hayatı da böyledir.

"Îkân" yakîn sahibi olmaktır. "Îkân" "istikân" "teyakkun" "yakîn" hepsi bir mânâya gelir. "Yakîn" gerçeğe uygun ve herhangi bir şüphe ile ortadan kalkmayacak şekilde şek ve şüpheden uzak olan sabit ve kesin bir inanış demektir. Diğer bir deyişle "yakîn" şek ve şüphe bulunmayan kesin bilgi şüphe karışmayan ilim bozulması ihtimali olmayan ilimdir. Bununla beraber "kalbin kararı" anlamın a da "yakîn" denildiği olur. "Şu anda şüphem yok ki bu böyledir. Şimdi ve ilerde şüphe edilmez bu böyledir. Başka türlü olmak mümkün değil bu böyledir." Bunun üçüne de yakîn denilir fakat asıl "yakîn" ikinci ile üçüncüdür. Yani birinci tariftir. Allah'a a i t ilme "yakîn" denilmez. Bunun iki sebebi vardır: Birincisi; Allah'ın isimleri ve sıfatları vahye dayanır. Kitap ve Sünnet'te ise Allah'ın ilmine "yakîn" denildiği görülmemiştir. İkincisi: "Yakîn" ve "îkân" şek ve şüphe edilebilen şeyler hakkında kullanı l ır. Bunun için zorunlu

bilgilere yani apaçık olan şeylere gün gibi aşikar gerçeklere "yakîn" denilemiyeceğini söyleyenler bile vardır. "Yakîn"de istenilen şey gerçeklik ve şüphesizliktir. Fakat bu olayın zaruri olması değil ancak vâki olması şarttır. Şu halde görülenler tecrübe edilenler tevatürle nakledilenler ve doğru istidlaller de yakîn (kesinlik) ifade ederler. Bazı Batı filozoflarının iddia ettikleri gibi "yakîn" yalnız zarurî ve huzurî ilim demek değildir. Yakînin dereceleri vardır. Mesela mat e matik bilgileri mantık bilimine ait sonuçlar yakînî ve zarurî olduğu gibi normal ve tecrübeye dayanan ilimler tabiat ilimleri yanında Kimya ve Fizik ilimleri zarurî olmayarak yakînîdirler. Ancak bunların tecrübe edilmiş olaylarından yanlış istidlaller i le sonuç çıkarılan özel görüş ve varsayımların hepsi yakînî değildir. Aynı şekilde Hayat Bilgisi Tıb ve benzerleri henüz yakînî değildir. Bu sebeplerden dolayı uçakları yaparız fakat bir çimeni bir böceği serçenin bir tüyünü yapamayız. Acaba mümkün değil midir? Mümkün olmasaydı vücuda gelmezdi. Allah Teâlâ onları öncelikle ve bizzat ve sonra maddeleri tohumları aracılığıyla yarattığı gibi bizim elimizle de yaratabilir. Nitekim peygamberlerin ellerinde yapabileceğine dair örnekler de gösterdiğini Kur' â n haber veriyor. "Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yapıyor içine üflüyordun benim iznimle kuş oluyordu." (Maide 5/110). Bunun için ilimler ve tabiat ilimleri bizim Allah'ın kudreti hakkındaki kesin inanışımızı ve imkanın kendisi hususun d aki imanımızın genişliğini yıkacak değil kuvvetlendirip genişletecek deliller kabul edilmek gerekir. Fenleri kendi sınırları içinde takip etmeli ve geliştirmeliyiz. Fakat onlara inanırken hiçbir zaman Allah'ın kudretini terkettik dünya ve ahireti bitir d ik zannetmemeliyiz. Normal yakînlere zarurî yakînleri feda etmemeliyiz. Biz var isek bizim ilmimiz varsa Allah Teâlâ ve O'nun ilim ve kudreti daha önce var. Bugünkü görülen âlem varsa yarınki gayb âlemi de tabiatıyle vardır. Bugün olmayanlar yarın ol u r. Bugün inanmadıklarımıza yarın inanmak mecburiyetinde kalırız. Hiç yanılmamak hiç şaşmamak sonsuz ümitsizliğe düşmemek istiyorsak hiçbir hadisenin yıkamayacağı hiçbir şüpheciliğin yıkamayacağı en hak ve en temelli esaslara iman etmeliyiz ki kesin im a n dairemiz daralmasın; ilim ve fenni boğmayalım; imkan sahasını kısıtlamayalım; mümküne imkansız demiyelim; hayır yerine şerre koşmayalım; imkânsız zannettiklerimizin imkanını hatta ortaya çıkışını gördüğümüz zaman perişan oluruz. Sudan ateş ölüden dir i çıkar mı? Allah'ın izniyle çıkar. Hayat yapılır mı? Allah'ın izniyle yapılır. Göklere çıkılır mı? Allah'ın izniyle çıkılır. Kabirde soru sorulur mu? Allah'ın izniyle sorulur. Ölen dirilir mi? Allah'ın izniyle dirilir. Fakat "İki kere

iki tek olur mu?" Ol maz. Bir şeyin parçası kendisinden büyük olur mu? Olmaz. İlletli illetini geçer mi? Geçmez. İnsan bizzat yaratıcı ve bizzat mabud olabilir mi? Olamaz. O Allah'ın izniyle kuş da yapsa ölüleri de diriltse yine kuldur yine kuldur. Bütün imkanlar Allah'ı n kudretindedir. Ve istikbal (gelecek) dediğimiz zaman sonsuzdur ve o sonsuzda bizim nice başımıza gelecekler ve sorumluluklarımız olacaktır. Ve işte Hazreti Muhammed (s.a.v.) bize mutlak olan bu tam imanı bu tevhid inancını ve buna göre güzel işler işlem e yi öğretmek için gönderilmiştir. Ona iman edenler hiçbir zaman aldanmazlar her zaman yakîn (tam iman)e sahip olurlar.

5- kelimesi "işaret ismi" çoğul "zâ"nın çoğulu " " hitap harfidir ki " " gibi önce Peygamber'e has hitap ikinci olarak genel hitap olabilir. Meâli: "Sana söylerim bunlar o gördüklerin o vasıflarını işittiklerin" demektir. Yani ya Muhammed! Böyle kalbe ait olan ve sadece görünene bağlanmayıp aklın anlayabileceklerine dahi topluca iman ve tasdik ettiği bedenî ve malî iba d etleri yerine getirmekle duyma yolundan başka imkan olmayan hususlara da genişçe detaylarıyle iman etmek ve edebilmek kabiliyet ve üstünlüklerini toplayan o müttakîleri işittin ya işte bunlar kendilerinin Rabbi tarafından onların tek Rabbi olan A l lah Teâlâ tarafından hidayet (doğru yol) üzeredirler. Yani onun hidayetine aday ve o hidayet üzere yürüyecek olan ve yürümekte bulunanlar derecelerine göre onlardır. Doğru yola uymayı bunlar dinler derece derece doğruyu yapmaya bunlar erer. "Bizi doğr u yola ilet." (Fâtiha 1/6) diyecek olan veya diyenler bunlardır. Bunun sözlü ve fiilî cevabını alacak ve doğru yolda yürümede başarılı olacak olanlar yine bunlardır.

Ve işte herkesin fikrinde ve zikrinde "müflihûn müflihûn" diye duyup andıkları ve fakat tayin edemedikleri bahtiyarlar ciddi ve ebedî olarak kurtuluşu bulanlar bulacak olanlar gazab ve sapıklıktan kurtulmuş olarak Allah'ın ebedî nimetlerine erecekleri kat'î olanlar ancak bunlar bu hidayet üzere bulunanlardır. Allah Peygambe r tanımıyanlar değil yalnız önceki peygamberlere iman etmiş olanlar da değildir. İman edip beden ile ve mal ile ibadet ve güzel işler yapmayanların halleri de tehlikeden uzak değildir. Bunların kurtuluşları mümkün olsa bile tam ve kâmil değildir. Madem ki imanları vardır ilahî rahmet ile kurtuluşları kâbil ise de olağanüstü kabilindendir Allah'ın sünneti değildir. Bununla beraber onlar hakkında imansızlar

gibi sonsuz ümitsizlik de caiz olmaz. Zira Allah katında imanın zerresi de kaybolmaz.

"Müflih" "iflah"dan "felah bulan kurtulan" demektir. "Felah" aslında "felâhat" gibi "yarmak" mânâsıyle ilgilidir ki önündeki engeli yarıp kendini kurtarmak ve istediğine ermek yani zafer bulmaktır. Müminler de dünya ve tabiat ve şehvet engellerini yarıp gaybd a gizlenen dileklerine eren ve ahirette sonsuz kurtuluşa erenler olacaktır. Arap dilinde böyle haber "elif lâm" ile "belirli" olursa "tahsis" ifade eder. Burada "hüm = onlar" zamir-i fasıl (ayırma zamiri) denilen bir kelimedir ki haber ile mübtedâ arasını sıfattan ayırır. Mühim bir hüküm bağlayıcısıdır. Bundan da bir kasır (tahsis) anlaşılır. Açıkladığımız mânâ bu tahsislerle tarifin mânâsıdır. Benzerlerinde uygulansın. Bu gibi tariflerde iki çeşit anlam düşünülür. Birisi: Öteden beri "müflihûn" vasfıyla ş ö hret bulmuş birtakım belirsiz kişiler vardır bunları duyarsınız fakat tayin edemezsiniz. Eğer duydunuzsa işte bunlar ancak o müttakilerdir. İkincisi: Eğer duymadınızsa bu kavramı iyi tasavvur ediniz ve gerçeğini araştırınız ve araştırdığınız zaman bil i niz ki bunlar ancak onlardır demek olur. 'nin tekrarı hidayet ile felahın ayrı ayrı birer haslet olduklarına işarettir. Aradaki atf (bağlaman)ın "vav" ile yapılması da hidayet ile felahın anlayış ve maksat bakımından ayrılıklarına işarettir diyorlar. B u nunla beraber birinci o imanları yapan müttakilere ikinci de sınırlamasından sonra onlara dönmüş olması ve bundan dolayı mânâ bakımından tekrar bulunmaması daha uygundur. Görülüyor ki hidayetin müttakilere tahsisi yoktur ve fakat felahın hidayettekil e re tahsisi vardır ve bu nokta mühimdir. Düşün. Sonra felâhın hidayete hidayetin takva (Allah'dan çok korkma)ya ait olması da illiyet (nedensellik) yoluyla değil âdet yoluyla sürdüğüne ve gerçekten hükmünü yürüten Allah Teâlâ'nın lütuf ve rahmeti olduğun a işaret için arada harfi gibi sebeb ifade eden bir harf geçmemiştir.

Kur'ân işte derece derece bu müttakilere hidayettir. Acaba burada niçin "hüden li'n-nâs = insanlar için" denilmedi de "hüden li'l-müttakin = müttakiler için" denildi? diyeceksin. Çü nkü:

Meâl-i Şerifi

6- Şu muhakkak ki inkâr edenleri uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir. Onlar inanmazlar.

7- Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gözlerinin üzerinde bir de perde vardır. Ve büyük azab onlaradır.

6-TAHLİL VE MÜNASEBETLER: Arab dilinde dilimizde karşılığı bulunamayan bazı harfler vardır ki de bunlardandır. Bu harf fiile benzeyen altı harften biri olup yerine göre "elbette" "her halde" şüphesiz" "lâ cerem =besbelli muhakkak" gibi bir tahkîk (gerçeklik) ve te'kîd (pekiştirme) mânâsı ifade eder. Râzî'nin naklettiğine göre Arab'ın ilk filozofu sayılan Kindî dil imamlarından İmam Müberred'e gitmiş ve: "Ben Arap kelamında bir gereksiz söz buluyorum. Mesela "Abdullah ayaktadır" diyor sonra "Muhakkak Abdullah ayaktadır" diyor. Daha sonra "Muhakkak Abdullah gerçekten ayaktadır" diyor. "Bunların hepsi mânâ bakımından bir arada fazla kelimeler var." demiş. Müberred: "Hayır" demiş "Lüzumsuz söz yok kelimeler değiştikçe mânâ da değişir. Bi r incisi doğrudan doğruya ayakta durmayı haber veriyor. İkinci bir sorunun cevabı oluyor. Üçüncü de bir inkârcının inkârına cevap oluyor." diye açıklama yaparak dildeki incelikler konusunda filozofun bilgisizliğini gösterivermiştir. Bu bir harf bize bir n a zım altındaki mânâların inceliklerini anlatmayı ve bundan gafil olanların düşünceye ait yargılamalarda uygunsuz durumlara düşeceklerini ne güzel anlatır. Belağat imamı Abdülkâhir Cürcânî der ki: "Gerçekten te'kit (pekiştirme) içindir. Bir haber muhatabın kanaatının zıddına değilse " "ye ihtiyaç yoktur. Fakat dinleyenin kanaatının tersine bir haber verildiği zaman ona ihtiyaç vardır. Ve haber ne kadar uzak görülürse nin güzelliği o kadar artar..." İşte bu âyette de böyledir. Burada öncelikle "hüden lîl müttekîn" sınırlamasına karşı akla gelen bir soruya isti'nâfen (başlangıçta) bir cevap vardır. İkinci olarak bu âyette açıklanacak olan haberin mânâsı uzak görülebileceğinden onu te'kit ve pekiştirme vardır. Buna göre bu âyetin "hüden lîl-müttekîn" kısmı ile çok kuvvetli bir tezat ilgisi ve karşılaşması vardır. Ve bu şekilde bu iki âyet öncelerin

karşılığı olan bir sınıflandırma ifade eder.

"Küfür" "kâf"ın ötrüsü ile lügatta "küfrân" gibi nimeti örtmek yani nankörlüktür. Bunun aslı da "kâf"ın üstünü ile "kefir"dir ki mutlaka örtmek demektir. Üstün ile olan bu mânâdandır ki tohum eken ziraatçiye aynı şekilde geceye "kâfir"; meyve tomurcuğuna "kâfur" kalça etlerine "kâfire" denilmiştir. Şu halde üstün ile "kefr" mutlak örtmek genel; ötrü ile "küf r" nimeti örtmek özeldir. Dinde küfür ise imanın zıddıdır imansızlık demektir. Yani bir kimsenin iman şanından olduğu halde iman etmemesidir ki yalanlama ve inkârı tasdiki terketmeyi zorlama ve engel bulunmadığı zaman ikrarın terkini de içine alır. İ m andaki tasdik gibi küfürde tekzib (yalanlama) de kalbî kavlî (sözlü) veya fiilî olur. Kalp ile yalanlama nasıl küfür ise zorlama olmaksızın sözlü yalanlama da öyledir. Hatta böyle bir sözlü yalanlama daha çirkin bir düşmanlığı açığa vurmak olur. Aynı şekilde fiilî yalanlama da böyledir. İman edilmesi arzu edilen mukaddes şeylere fiilen hakaret ve alay etmek küçümsemek ve hafife almak bunları bozmaya çalışmak en çirkin küfür olduğunda şüphe yoktur. Yalnız kalpte gizlenen küfre küfür denip de sözlü ve y a fiilî olarak açıklanan ve ilan edilen küfre küfür denmemek nasıl mümkün olur? Meğer ki o sözlü veya fiilî "Kalbi imana yatışmış olduğu halde (inkâra) zorlanan değil." (Nahl 16/37) şer'î istisnayı bildiren bu âyet gereğince zarurî bir zorlamaya da y anmış olsun. Fiilî tekzib iman ile bir araya gelmesi mümkün olmayan fiili yapmaktır. Ancak fiilî yalanlama ile fiilin yokluğu arasında büyük fark vardır. Mesela namaz kılmamak başka haça tapmak yine başkadır. Namaz kılmamak küfür değilse bile haça tap m ak küfür olur. Bu bakış açısından amelin terkinin fiilî yalanlama olup olmadığı şüpheli olduğundan küfrü gerektiren bir durum olup olmayacağında ihtilaf edilmiştir. Halbuki hakaret ve hafife almayı ifade eden aynı şekilde Mushaf'ı çirkefe atmak güneşe s ecde etmek zünnar bağlamak küfür neşretmek günahı ve haramı helal helalı da haram saymak... gibi bizzat küfür eseri şeyler; küfür delili olduğu belli bulunan yalancıların fiilleri -bir zorlama zarureti yoksa- küfür olduğunda hiç ihtilaf edilmemiştir. B iz yukarda açıklama yapıldığı üzere ameli terketmenin ve her günahın küfrü gerektirdiğini söylemiyoruz. Fakat bu mesele de pek kötüye kullanılmıştır. Burada dikkat edilecek bir nokta vardır ki o düşünülürse Hâricîler ve Mu'tezile bir yana bırakılmak şa r tıyle gerçekten yine fikir ayrılığı bulunmadığı ortaya çıkar. Ameli terketmek iki türlüdür: Birisi cüz'î (kısmen) terk diğeri küllî (tamamen) terk. Yani biri terk biri de terketmeyi alışkanlık edinmektir. Mesela bazan namaz kılmayan ile namazı terketm e yi alışkanlık haline getiren arasında büyük fark vardır.

Namaza imanı olan onu vazife tanıyan kimsenin -insanlık hali- ara sıra bazı üşengeçliğinin bulunabilmesi akla uygundur. Şu halde cüz'î terk küfür olmayabilir. Fakat amelleri terki alışkanlık edinen namaz kılmayı hiç hatırına getirmiyen ömründe hiç kılmayan ve hatta kılmamaya azmetmiş bulunanların kıble ehli (müslüman) olduklarına Allah'a Peygamber'e ve peygamberlere Kur'ân'a ve ahirete farz olan vazifelere imanı bulunduğuna nasıl hükmedilebilir? Özetle iman tevhid tertibiyle bütün inanılacak şeylere bölünmez bir bağlılıkla uymak; küfür de onlardan birinin bile olsun bulunmamasıdır. Yani küfür için iman edilecek şeylerin hiç birine inanmamak şart değildir. Birine veya bir kısmına inanmamak da k üfürdür. İman bir bütünlüğü gerektirir. Küfür ise onun tersi olduğundan bir kısmı inkâr ile vâki olur. Tamamının inkârına bağlı olmaz. İman ile küfür sade zıt değil birbirinin tersidirler. Ne toplanırlar ne yükselirler; arada vasıta iki menzil arasın d a bir menzil (menzile beyne'l-menzileteyn) yoktur. Bir insan ya kâfirdir ya mümin. Fâsık (günahkâr) da işlediği suça göre bunlardan biridir. İman ile küfür iki görüş açısından düşünülür. Birisi insanın yalnız Allah Teâlâ'ya karşı vaziyeti. Diğeri de mümi n lere karşı vaziyetidir. Birincisinde mümin yalnız Allah Teâlâ'nın ilmini düşünerek imanını ve kendini ona göre kontrol ve teftiş eder. Bu noktada hem içinden ve hem dışından sorumludur. İkincisinde insanların ilmi ve onlara kendini ve ne şekilde tanıttığını ve ne gibi muamele yaptığını ve onların ilmine karşı kendisinin ne gibi bir muameleye tabi tutulması gerektiğini düşünerek imanını ve kendini ona göre kontrol ve teftiş eder. Çünkü İslâm imanının bir Allah'ın hakları bir de kulların hakları yönü; bi r ferdî bir de sosyal durumu vardır. "Allah'a Peygamber'e kalbimde imanım var." deyip de insanlara karşı hep küfür muamelesi yapmak İslâm imanının şiarı değildir. Din ve imana muhtaç olan Allah değil insanlardır. Küfretmek dilimizde kaba bir şekilde sö v mek mânâsında da âdet olmuştur ki bu Arapça'da yoktur. Fakat daha çok İstanbul dilinde halk arasında yaygın olan bu mânâ esasında dinî mânâdan alınmıştır. Önceleri dine sövmek imana sövmek ağıza bilmem ne yapmak gibi küfrü gerektiren söğmelere kullanılırken biraz genişletilmiştir. Bunun için "küfretmek" tabiriyle "kâfir olmak" tabiri arasında bir fark sezilir.

"İnzar" korkulu bir şeyden sakındırmak için bildirmek yani "ilerde şu fenalık var sakın!" diye doğru yolu göstermek.

"Hatm" "tab" gibi basmak mânâsınadır. Ve "ketm" ile de ilgilidir. " " ile geçişli kılındığı zaman üzerini mühürlemek yani bir şeyi veya içindekini sağlamlaştırmak için üzerine mühür veya damga basmak bir çıkını bir odayı bir

zarfı mühürlemek gibi. Bir de bir şeyi sona erdirmek anlamına gelir. Fakat bunda gibi bizzat geçişli olur. Şu halde burada birinci mânâdan bir istiâredir.

"Kalp" yürek ve gönül mânâlarına gelir yani "kalp" iki mânâya kullanılır. Birisi göğsün sol tarafında sol memenin altına doğru konulmuş bir çeşit çam kozalağı şekline benzer bir durumda (sanavberiyyüşşekil) ve bedendeki etlerin hiç birine benzemiyen hem sinir ve hem kas dokularının esaslarını toplayan belli bir et parçasıdır ki atar ve toplar bütün damarların köküdür. İçinde karı n cıkları ve kulakcıkları vardır. İnsanın aza ve organları içinde kendi kendine hareket eden odur. Ruha ait iticilik ondan başlar. Bu motoru kendinde kendi kendine açılıp kapanan bir tulumbadır. Kan dolaşımı buna borçludur. Ve bununla beraber bu hareketin solunum ve akciğer hareketi ile de bir ilgisi ve paralelliği vardır. Bu kalp beden ilimlerinden olan Tıp ilminin ve doktorların meşgul olduğu bedeni ve yeri belli olan kalptir. Buna biz dilimizde yürek tabir ederiz. Nitekim mideye de kursak deriz "kursa k aşını yastık başını ister". İkincisi ruhanî ilahî bir lütuf olan ve bütün şuur vicdan duygu ve sezgilerimizin düşünme kuvvetimizin kaynağı yani manevî âlemimizin merkezi bulunan yeri belli olmayan kalptir ki "insan ruhu" da denilir. İnsanın asıl g erçeği bu kalptir. İnsanın anlayışlı bilgin ve arif olan bölünmez kısmı; konuşulan azarlanan talepte bulunulan ve sorumlu olan özü budur. Bütün benliğimiz öncelikle bundadır. Bunun için anlayan "ben" anlaşılan "ben"in içindedir. Ben ruhuma cismime a k lıma irademe bundan geçerim. Bu sanki ruhumuzun bir gözüdür. Sezgi bunun bakışı akıl bunun ruhu irade bunun kuvvetidir. Bunu ruhumuzun kendisi şeklinde anlayanlar da çoktur. Dilimizde buna yine "kalp" deriz. Yukarda "gönül" denildiğini de söylemiştik. Çünkü "gönlümden geçti" "kalbimden geçti" "zihnimden geçti" "aklımdan geçti" dediğimiz zaman hepsinde aynı mânâyı kastederiz. Bununla beraber kalp ile gönlü ayırdığımız noktalar da vardır. Mesela "kalbin çürük" deriz de aynı mânâda "gönlün çürük" deme y iz. Bazan yürek kelimesini de bu mânâda kullandığımız olur ki "yürekli adam" şecaatli ve kuvvetli kalbe sahip adam demektir. Şüphesiz mekansız olan bu ruhanî kalbin bütün beden ve cisim olan kalp ile bir ilişkisi vardır. Fakat âlimler ve filozoflar bu i l ginin şeklini nasıllığını önceden ve bizzat bedenin hangi noktasıyla ilgilendiğini tayin etmede hayrete düşmüşlerdir. Bu ilgi önce cisim olan kalbe midir? Akıla mıdır? Bütün sinirlere midir? Bütün sinir ve kaslara mıdır? Yoksa kalp ve şuur damarlar sin i rler kaslar ve uzuvlariyle bedenin tek suretine midir? Sonra bu ilgi fizikî özelliklerin cisimlere vasıfların vasıf sahiplerine ilgisi gibi midir? Bir aleti kullananın alete ilgisi gibi midir? Bir yerde oturanın o

yere ilgisi gibi midir? Her ikisini i çine alarak bir kaptanın gemiyle ilgisi bir devlet başkanının memleketiyle ilgisi gibi midir? Özetle madde ile kuvvetin ilgisi nedir? Ve sonra maddî kuvvetle manevi kuvvetin ilgisi nedir? Bunlar felsefecileri psikoloji ilmiyle uğraşanları yoran hayre t ler içinde boğan noktalardır. Ancak önceden olsun sonradan olsun önceden ve bizzat olsun ikinci ve vasıtalı olsun yapıcılık yönünden olsun kabiliyet cihetinden olsun her halde bunun cisim olan kalp ile de bir ilgisi olduğu açıktır. Hissî etkenlerde h areketin önemi büyük olduğuna ve bütün tabiî etkenlerin harekete dönmesi çağımız fenninin en büyük eğilimi bulunduğuna göre bedenimizde dışa ait hareketlerin izlenimlerinden etkilenen ve onları alan aletlerimiz açık duygularımız sinirlerimiz beynimiz olmakla beraber bunların cereyanının bedendeki kendi hareketimizin kıymetine borçlu olduğu ve bu şahsî hareketin bizzat hareket eden bedene ait kalbde bulunup ondan başladığı ve bunun hastalığı durumunda hissî üzüntülerin gizli kederlerin ilgisinin de a çıkça görüldüğü yönden harekete başlayarak şuurun kaynağını birleştirmiş olmak için ruhanî kalbin ilk ilgisini de cisim olan kalbe bağlamak hem tabiî hem de -hemen her dilde denecek derecede- ikisinin de bir isim ile anılagelmiş bulunmasından anlaşılan genel bir fikir birliğine uygun olduğunda şüphe yoktur. Bu durumu kabul etmemekte ısrar edenler olursa onların her iki ismin biri diğerinden teşbih (benzetme) ve istiâre yoluyla alınmış olmasını yani bedende cisim olan kalbin yeri ne ise ruhta da ruha n î kalbin yeri o gibi olduğunu düşünebilirler. Akıl ile kalbin ilgisini de akıl kelimesine bırakalım. Kur'ân'da Kur'ân ilimlerinde din ilminde ahlâk ilminde edebiyatta kalp denilince bu ikinci mânâ kastedilir. "Temiz kalpli adam" "kör kalpli adam" "k a lbi bozuk" "kalpsiz" gibi ifadelerde kalpten ne anlıyorsak burada kalpten de onu anlıyacağız ki gaybe imanda Allah'ı bilmede bu kalbi sezmenin tanımanın büyük önemi vardır. Her şeyi bu kalp ile duyup da bundan bunun varlığının şeklinden habersiz ola n lar bunu düşünemiyenler din hususunda puta tapıcılıktan göz önündeki cisimlere tapmaktan ileri geçemezler. Mühürlü kalpler işte onlardır. "Ğışâve" perde demektir.

7-TEFSİR VE TE'VİL: Şüphesiz ki küfürleri tam ortaya çıkmış olanlar kendilerini ha (Allah'ın azabından) korkutmuşsun ha korkutmamışsın onlar için aynıdır. iman etmezler. Fakat bu inzâr (korkutma) ve adem-i inzâr (korkutmama) senin için aynı değildir "senin için eşit" değil "onlar için eşit" dir. Zira sen görevini yapmış ve A llah'ın delilini göstermiş ve açıklamış olursun sevap senin günah onların olur. O eşitliğin iman etmediklerinin sebebine gelince: Çünkü

yüce şân sahibi Allah onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir. Gerçeği kendiliklerinden sezip düşünüp bulmaya olmadığı halde dinleyip işitmeye güzel kabul göstermeye kabiliyet (yetenek)leri kalmamıştır. Aslî kalp vardır fakat ilk yaratılıştaki sağlamlıklarını yitirmişler kötü alışkanlıklarıyla onu örten ikinci bir alışkanlık kazanmışlardır. Bu kazancı da A l lah Teâlâ yerine getirmiştir. Artık onlar kendiliklerinden; kendi istek ve arzularından şahsî ve nefsî gayelerinden başka hiçbir şeye dönüp bakmazlar. Gerçeği anlamak için yaratılmış olan o kalplerin bütün faaliyet ve yetenekleri nefse ait arzularla boğu l muş isterse gelecekteki menfaatleri adına olsun kendilerinden şimdiki isteklerinden başka gayba ait gerçeklere karşı inat ile kaplanmışlar onlar "Öğüt alacak olanın öğüt alacağı kadar bir süre sizi yaşatmadık mı?" (Fâtır 35/37) âyeti gereğince All a h Teâlâ'nın verdiği düşünme devresini tamamlamışlar ve artık küfür onların tam ortaya çıkmış kazançları huyları ve ikinci yaratılışları olmuştur. Onlar ne hakikatı kalp gibi nefse ait delilleri ne de Kur'ân gibi daima açık manevî ve aklî bir mucizeyi d üşünürler ve hatta ne dinlerler ne dinlemek isterler bilmek işlerine gelmez bilseler de kabul etmezler. Bunlardan başka gözlerinin üzerinde de bir perde vardır... Görülen âlemde âlemin şekli madenlerin oluşumu bitkilerin ve hayvanların durumu an a tomi gibi gözle görülebilen doğru delilleri bakmak isteseler bile göremezler çünkü o gözler perdelidir. Onları gaflet şehvetler kötülükler bencillik perdesi bürümüştür. Mesela her gün gökyüzüne bakar o gönülün hoşlandığı manzarayı görür de şu yerde k i şu bedendeki şu küçücük gözün küçücük göz bebeğine uyan bir anlık ışık ile dışardan o kadar uzak ve geniş uzaklık ve mesafe içindeki büyük dış manzaranın nasıl ve ne ile anlaşıldığını görmez ve düşünmez. Acıktığı zaman ekmeğe koşar da dışındaki ekmeği nasıl idrak ettiğini ve ona nasıl ve ne sayede isabet ve uyum sağlayabildiğini düşünmez ve görmez... Böylece onlar gerçeği anlamak için şart olan kalp ve akıl sağlam duyular haberi duyma denilen üç ilim sebebinin üçünden de mahrum bir haldedirler.

Görülüyor ki âyette "kulûb (kalbler) ile "ebsâr" (gözler) çoğul ve aradaki "sem" (kulak) ise müfred (tekil) olarak getirilmiştir. Bunun hakkında çeşitli görüşler söylenmiştir. Fakat bizim anladığımıza göre bunun sebebi imanda kalbe ait âyetler ve cihan a ait âyetler düşünce ve görmeye ait yolların çeşitli ve çok olmasıyle beraber dinde duyma yolunun naklî delilin bir yani "nübüvvet merkezi" olduğuna işarettir. Şurasının hatırlatılması gerekir ki Arapça'da "üzün" (kulak) ile "sem' ve sâmia' " "ayn" ile "basar" ve "basîre" pek güzel grup laştırılmış

ve ayırt edilmişlerdir. Fakat Türkçemizde hem "üzün"e hem "sâmia"ya sadece kulak dediğimiz gibi "ayn" ile "basar"ı ayırmıyarak ikisine de "göz" deriz. Halbuki cisim olan kulak işitende ve sağırda cisim olan göz bakar körde de vardır. Burada ruh ve cisim tahliline ihtiyaç vardır. Ve bu eksikliği dilimizde Arapça ile tamamlamaya mecbur olmuşuzdur.

Kalp nasıl mühürlenir? Malum ya üzeri mühürlenmek; zarf kap örtü ve kapı gibi şeylerde olur. İnsanların kalpleri de ilimlerin ve bilgilerin zarfları ve kapları gibidir. Ne kadar anlayışlarımız varsa orada saklıdır. Kulak da bir kapı gibidir duyulan şeyler oradan girer. Bilhassa geçmişteki gelecekteki ve şimdiki gaybla ilgili haberler kitaplardaki kavr a mlar duyma yoluyla bilinir. Şu halde kalbin mühürlenmesi zarfın mühürlenmesine; kulağın mühürlenmesi kapının mühürlenmesine benzer. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) hadislerinde şu meâlde buyurmuştur ki: "Günah ilk defa yapıldığı zaman kalpte bir siyah nokt a yani kara bir leke olur. Eğer sahibi pişman olur tevbe ve istiğfar ederse kalp yine parlar. Etmez de günah tekrarlanırsa o leke de artar sonra arta arta bir dereceye gelir ki leke bir kılıf gibi bütün kalbi kaplar ki Mutaffifîn sûresinde "Hayır on l arın işleyip kazandıkları şeyler kalplerinin üzerine pas tutmuştur." (Mutaffifîn 83/14) âyetindeki "rayn" da budur." Bu hadis gösteriyor ki günahlar devam ettikçe kalpleri bir kılıf gibi kaplar. İşte o zaman bu âyetinde buyurulduğu gibi Allah tar a fından mühür ve baskı yapılır. O salgın leke o kalbe basılıp tabedilir. Başlangıçta âharlı parlak bir yazı kağıdı üzerine dökülmüş silinmesi mümkün olan bir mürekkep gibiyken bundan sonra matbû ve silinmez bir hale gelir. Diğer bir deyişle alışkanlıkla bir ikinci huy olur. Ne silinir ne çıkar ve o zaman ne iman yolu kalır ne de küfürden kurtulmaya çare. Bu mühürleme ve baskının kazanılması kuldan yaratılması Allah'tandır. Şu halde burada hatm (mühürleme)in Allah'a isnadı aklî mecaz değil Ehl-i sünn e t'in anladığı gibi hakikattir ve cebir (zorlama) yoktur. Bu hadis ve âyet ahlâkta alışkanlık meselesini ne güzel açıklar. Ahlâkın ve dinin kıymeti devam ve alışkanlıkta olduğunu ne güzel anlatır. Bu nokta terbiye meselesinin sırrıdır. Dinî bakımdan bir g ü nahta ısrar etmekle etmemenin farkı da bundandır. Günahı helal saymanın haramı helal saymanın küfür olması da bununla ilgilidir. İman meselesinde kâfirler için bu alışkanlığın sonucu bu ikinci huy bu sağlam meleke ne ise amel konusunda müminler için d e böyledir.

İyiliklere âdet edinmekle alışılır. Kötülükler de alışkanlık ile içinden

çıkılmaz bir ikinci huy olur. Hayatın akışı bu alışkanlığın kazanılması demektir. İlk yaratılışta beşer iradesinin ilgisi yoktur. Fakat alışkanlıkta ilk hissesi önemlidir. Bununla beraber bunun üzerine sonuç olarak yaratma yine Allah'ındır. Şu halde bu meselelerde ilk yaratılış gibi zorlama yoktur. Aynı zamanda insanın yaratıcılığı da yoktur yalnız kazancı vardır. İnsan bir taraftan yaratılmışı alır diğer taraftan ya r atılacağı kazanır onun kalbi Allah'ın yaratığı ve halkının (yaratmasının) güzergahıdır. İnsan asıl değil vekildir. Allah Teâlâ onlara başlangıçta kalp vermeseydi veyahut kendiliğinden mühürlü olarak verseydi o zaman zorlama olurdu. Halbuki âyet öyle d e miyor. Şu halde bazı Avrupalıların yaptığı gibi bu âyetlerle cebir (zorlama) isnadına kalkışmak âyeti anlamamaktır. Yalnız Allah Teâlâ bu gibi kâfirlerin iman etmiyeceklerini bildiği halde yine iman ile sorumlu tutmuştur. Halbuki Allah'ın ilminin tersine bir şey olmayacağından dolayı "bu iman üstesinden gelinemiyecek bir iman değil midir?" sorusu sorulmuştur. Fakat bunu da şöyle anlamak gerekir: Bu teklif ilk yaratılışa göre güç yetmiyecek değildir ve onun için yapılmıştır. Gerçi ikinci huya göre güç ye t mezdir. Fakat onun için yapılmamış sadece bilinmiştir.

Kur'ân'ın hikmeti ve İslâmî esaslara göre ilimde zorlama fiili yoktur. Bundan "aklî zaruret yoktur" diye de bahsederler. Cebir (zorlama) ve icâb (gerekli kılma) iradenin ve yaratmanın eseridir. Allah'ın önden veya sondan bir şeyi bilmesi onu yapması ve yaptırması demek değildir. Ne bilen yapmaya mecburdur ne de bilinen yapılmaya mecburdur. İsteğin fiile çıkması bile kudret (güç)e güçle beraber bir de yaratmaya bağlıdır. Bunun içindir ki biz kendimizde iradeye bağlanmayan ilimler ve hatta güç bulunduğu halde bile fiile çıkmamış nice iradeler buluruz. Bütün bunlar bize gösterir ki bilmek istemek güç yaratma bir grup sıfatlardır. Bundan dolayı Allah Teâlâ'nın bilmiş olması da zorla yaptırmış olması demek değildir. Ve Allah Teâlâ mühürü ikinci huyu kulun istemesinden ve bahsettiği gücünden sonra yaratmıştır ve anılan teklif nihayet geçici ve değişken bir şekilde güç yetmez olmuştur. Bu ise hem mümkün ve hem olagelendir. Ve öyle olması yakışı r. Özetle kader zorlama değildir. Bunlar Allah bildiği için kâfir olmamış kâfir olduklarından ve olacaklarından dolayı Allah öyle bilmiş öyle takdir etmiştir. Yanılmayanın takdirinin mânâsı düşünülürse bu pek kolay anlaşılır.

Bunlar için kurtuluş da yok büyük bir azab vardır. Çünkü bunlarda yukarda anlatılan iman ve ahirete şeksiz inanma yoktur. Allah Allah'ın kitabı peygamber ahiret denildikçe o mühürlü kalpler kıvranır çarpınır o mühürlü kulaklar uğuldar o perdeli gözler depreni r etrafa yalpa vurur.

Öldükten sonra da cehennem azabını boylarlar. Bunun genişçe açıklamasını da ilerde görürsünüz.

NÜZUL (İNİŞ) SEBEBİ: İbn Abbas hazretlerinden birkaç yol ile elde edilen rivayetin özeti meâlen şudur: Peygamber (s.a.v.) Efendimiz bütün insanların iman etmesini ve Allah'ın doğru yoluna uymalarını çok arzu ederdi. Medine'ye şeref vermelerinden sonra da etrafındaki yahudi ve yahudi reisleri bile bile çıfıtlık ediyorlar inkâr ve olumsuzlukta ileri gidiyorlardı. Bunun üzerine Cenabı Alla h bir taraftan ilk anışta ilm-i ezelî (ezelî bilgi)de herkesin iman ve saadetinin karara bağlanmış olmadığını bazı kalplerin takdir edilmiş olan iman kâbiliyeti devresinden istifade edemiyerek kapanacağı da Allah katında takdir ile bilinmiş bulunduğunu v e ilâhî ilmin şaşmayacağını haber vermiş bildirmiş ve teselli eylemiş; bir taraftan da onları azarlamış ve tekdir etmiştir. Ve bu şekilde Bakara sûresinin başından yüz âyetin yahudi haberleri ile Evs ve Hazrec kabilesinin münafıklarından birtakım kimse l er hakkında indiği ve İbnü Abbas (r.a.) hazretlerinin bunları isimleriyle şahıslariyle nesebleriyle naklettiği rivayet olunmuştur. Rabî' b. Enes'den vâki olan rivayette de bu iki âyetin nüzulü "toplulukların önderleri" ve özellikle Bedir harbinde öldü r ülenler ile ilgili olduğu söylenmiştir. Gerçi nüzul sebebinin özelliği hükmün genelliğine engel değilse de bu âyetteki "küfredenler"den genel kapsamı ile mutlaka kâfirler kastedilmediği de görünen deliller ve diğer karineler ile bilinmektedir. Bu cümle d en olarak bundan önce âyetlerinde her türlü şirk ve küfürden imânâ geçenler de dahil bulunuyordu. Ve bunların iniş sebepleri de onlar olmuştu. Buna göre başlangıçta kâfirler iki kısımdır. Bir kısmı kalpleri mühürlenmiş olanlardır bunlar iman etmezler. D iğer kısmı ise henüz öyle değildirler. Sonra müslüman olurlar ve hatta ümmetin seçkinlerinden ve etkıyâ (Allah'tan son derece korkanlar)dan olurlar. Şu halde sözün gelişi ve öncesi karinesi ile doğruya uygunluğundan tahsis edilmiş fakat yalnız nüzul se b eplerine mahsus zannedilmemelidir. Meâl bakımından mukayyed kuvvetindedir. Bunun için yukarda yalnız küfredenler "bir defa küfretmiş bulunanlar" diye değil "küfürleri ortaya çıkıp yerleşmiş olanlar" diye açıklama yapılmıştır. Böyle kâfirler yine olabili r.

Buraya kadar iki zıt olan düşünce halindeki veya gerçekteki iman ile küfre göre insanlar aralarında vasıta bulunmayan iki karşıt kısma ayrılmıştır. Bundan sonra da ikinci taksimde kâfirlerin en zararlı cinsi olan ve küfür ile iman arasında dolaşır gibi görünen münafıklar vasıflandırılacaktır ki öncekilere "inatçı kâfirler" bunlara da ilmen veya amelen "şüpheci kâfirler" diyebiliriz.

Bunlar ayrı bir kıssa ile kâfirlerin kıssasına bağlı olarak açıklanıyor. Fakat mü'minler hakkında dört âyet; sözleri ve fiilleri bir olan belli kâfirler hakkında ancak iki âyet indirildiği halde sözleri fiillerine benzemiyen bu münafıklar hakkında on üç âyet indirilmiş ve bu şekilde kâfirler sınıfının âyetleri on beşe ulaşmıştır. Ve bütün bunlar ilk önce Allah'ın Res u lünü ikinci olarak da mü'minleri irşad içindir.

Meâl-i Şerifi

8- İnsanlardan öyleleri de vardır ki inanmadıkları halde "Allah'a ve ahiret gününe inandık." derler.

9- Allah'ı ve müminleri aldatmaya çalışırlar. Halbuki sırf kendilerini aldatırlar da farkına varmazlar.

10- Kalplerinde hastalık vardır. Allah da onların hastalığını arttırmıştır. Yalan söylemelerine karşılık onlara elem verici bir azab vardır.

11- Hem onlara: "Yeryüzünde fesat çıkarmayın." denildiğinde: "Biz ancak ısla h edicileriz." derler.

12- İyi bilin ki onlar ortalığı bozanların ta kendileridir fakat anlamazlar.

13- Onlara: "İnsanların (müslümanların) inandığı gibi inanın." denilince "Biz de o beyinsizlerin inandığı gibi mi inanacağız?" derler. İyi bilin ki asıl beyinsiz kendileridir fakat bilmezler.

14- Onlar iman edenlere rastladıkları zaman: "İnandık" derler. Fakat şeytanlarıyle yalnız kaldıkları zaman: "Biz sizinle beraberiz biz sadece (onlarla) alay ediyoruz." derler.

15- (Asıl) Allah onlarla alay eder ve taşkınlıkları içinde serserice dolaşmalarına mühlet verir.

16- İşte onlar o kimselerdir ki hidayet karşılığında sapıklığı satın aldılar da ticaretleri kâr etmedi doğru yolu da bulamadılar.

17- Onların durumu bir ateş yakanın durumu gibidir. (Ateş) çevresini aydınlatır aydınlatmaz Allah onların (gözlerinin) nurlarını giderdi ve onları karanlıklar içinde bıraktı artık görmezler.

18- (Onlar) sağırdırlar dilsizdirler kördürler. Artık (hakka) dönmezler.

19- Yahut (o nların durumu) gökten boşanan içinde karanlıklar gök gürlemesi ve şimşek(ler) bulunan bir yağmur(a tutulmuşun hali) gibidir. Yıldırımlardan ölmek korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah inkârcıları tamamen kuşatmıştır.

20- O şimşek nerdeyse gözlerini (n nûrunu) kapıverecek. Önlerini aydınlattımı ışığında yürürler karanlık üzerlerine çöktümü de dikilip kalırlar. Allah dilemiş olsaydı işitmelerini görmelerini de alıverirdi. Şüphesiz Allah her şeye kâdirdir.

8-NÜZUL SEBEBİ: Bu âyetlerin Medine ve civarındaki birtakım münafıklar hakkında inmiş olmasında fikir birliği vardır. Rivayet edildiğine göre bunlar Evs ve Hazrec kabilelerine mensup bazı kimselerle onlarla birlikte olanlardır ki başkanları Abdullah b. Übeyy b. Selûl'dür. Peygamberimizin ensarı (yardımcıları dostları) olan Evs ve Hazrec kabileleri o zaman Yesrib denilen Medine'nin en esaslı unsuru idiler ki ikisine birden "ma'şeri Hazrec" (Hazrec topluluğu) de denilirdi. Bunlardan başka Medine yakınlarında Kurayza Benî Nadîr Benî Kaynuka gibi yahudi kabileleri vardı. Medine içinde oturan yahudiler de bulunuyordu. Büyük bir peygamberin gelmek üzere bulunduğu yahudi bilginleri arasında söyleniyor ve Medine halkı arasına yayılıyordu. Yahudiler Hz. Musa'nın "bana

benzer pe ygamber" dediği peygamberi o peygamberi Arapça "en-Nebî er-Resul" ismiyle bekliyorlardı. Ve tahminlere göre bunun zamanı geldiğini seziyorlardı. Fakat bunu kendilerinden bekliyorlardı. O sırada Abdullah b. Übeyy de kendini Evs ve Hazrec içinde Yesrib kr a llığına aday gibi görüyordu. İçerde ve dışarda bu durumlardan Allah Teâlâ'nın hikmetiyle en önce uyanan Evs ve Hazrec oldu. Hac mevsiminde Mekke'ye gidip "ilk akabe"de on iki ertesi sene "ikinci akabe"de yetmiş kişi Hz. Peygamber'e biat ettiler onun "e n sar"ı (yardımcıları) olmaya başladılar Allah'a ortak koşmaktan kurtulup gaybe iman ettiler. Hatta birçokları Hz. Peygamber'i görmeden iman ettiler. En sonra da Peygamber Efendimiz hicret ettiler. Yesrib "dâru'l-hicre = hicret yurdu" oldu ve Medine (yani şehir) ismini aldı. Peygamberimiz'in buraya yerleşmesinden sonra İslâm kelimesi çabucak halk arasında yayıldı. Müslümanlık ve müslümanlar çoğaldı puta tapıcılara ve müşriklere karşı ezici bir çoğunluk oluştu. Bununla birlikte Evs ve Hazrec kabileleri için d e iman etmeyen bir azınlık da vardı. Yahudiler "kitap ehli" iseler de tersine çoğunluğu çekememezlik sebebiyle inkârcılıkta inat etmiş ve bununla birlikte en büyük âlimlerden Abdullah b. Selâm hazretleri gibi bazı zatlar da âyetindeki öğülmelere mazha r olarak ezelî imanlarını açıklamışlardı. İman etmeyen ve "Muhakkak ki inkâr edenler" âyetinin nüzul sebebi olan yahudi âlimleri gizli gizli "gizli örgütler" rolü oynuyordu. Bunlar Peygamber'e ve müslümanlara düşmanlık etmek için öbürlerinden iman e t meyen azınlık ile gizlice ittifak ederek İslam ortamında onlardan zâhiren iman etmiş görünen bir münafıklar zümresi oluşturmuşlardı ki bunların başkanları Abdullah b. Übeyy b. Selûl idi. Allah'ın bildirmesi ile Peygamberimiz onları tanıyordu ve ashabında n seçkin olanlara da bildiriyordu. Bu sebeple bunların adları ve nesebleri bile rivayet olunmuştur ki tefsirde anılmaları lüzumsuzdur. Bu münafıklar müslümanların ibadetlerine ve bütün dinî hususlarına görünüşte ve daima iştirak ederler ve el altından da entrika çevirmeye çalışırlardı. Dikkate değer ki bunlar dıştan küfrü gerektiren bir şeyi göstermemeye çalışırlar ve yalnız görüntüyü muhafaza ettiklerinden dolayı -Allah Teâlâ'nın hikmetiyle- İslâm toplumundan çıkarılmazlardı. İşte açıkça bilinen kâfirle r den daha çok bu gibilere karşı İslâmî emniyeti muhafaza etmek peygamberlik görevinde ve İslâm'da pek önemli bir mesele olduğundan Cenab-ı Allah bunlar sebebiyle yukardaki on üç âyeti indirerek durumlarını bildirmiştir. "Nâs" kelimesi "insan"ın çoğulud u r aslı "ünâs"tır. Yahut lafzından başka olarak çoğul ismidir. Bazan "halk" ve "ahâli" deyimlerimiz gibi "halk topluluğu" mânâsına da kullanılır. Yani anlatılan kâfirlerden

başka insanların bir kısmı da vardır ki Allah'a ve o son güne (yani ahirete) iman ettik der. halbuki bunlar mümin (inanmış) değillerdir. Mümin olmadıkları halde "âmennâ = inandık" diye yalan söylerler. Dikkat edilirse Peygamber'e imanı çoğunlukla kâle bile almazlar da Allah'a ve ahiret gününe imanı söylerler ve güya bu kadarla Peyg a mber'i tasdik ediyormuş gibi görünürler.

9-Niçin mi böyle yaparlar? Bunlar böylelikle Allah'a ve müminlere hîle yapmaya kalkışırlar onlara hîle yarışına çıkarlar Allah'ı ve müminleri de hîle yapıyorlarmış gibi zannederler. Bu da "" Nâfi' İbnü Kesir Ebu Amr kırâetlerinde şeklinde okunur. Halbuki hîleyi başkasına yapmıyorlar ancak kendilerine yapıyorlar sonuçta kendilerini aldatmış veya kendilerini aldatmaya kalkışmış oluyorlar kendilerini aldatıyorlar da anlamıyorlar. Farkında deği l ler şuurları yok da ne yaptıklarından haberleri olmuyor.

"Hud'a" (hîle) kelimesi esasında bir gizlilik mânâsını içine alır. Ve tarifi: Başkasına karşı görünüşte selamet ve doğruluk düşündüren bir işi açıklayıp içinde onu zarara sokacak bir şeyi gizlemektir. "Muhâdea" hile yarışına kalkışmaktır ki ikisi birden değil önce bir taraftan başlamak şarttır.

"Nefs" bir şeyin zatı ve kendisi demektir. Ruh ve kalp mânasına da gelir. Şeriat örfünde şehvet ve kızgınlığın başlangıcı olan nefsanî kuvvete de denilir. Buradaki öncekidir.

Şuur açık duygu ile hissetmektir. Yani şu anda his halinde olan ve henüz hafızaya ve akla tamamen geçmemiş bulunan açık bir ilimdir ki dalgınlığın zıddıdır. İdrakin ilk derecesi yani bir şeyin düşünenin fikrine ilk varış derecesi ilk görünümüdür. Çünkü ilim nefsin mânâya ulaşmasıdır. Ve bu ulaşmanın birtakım dereceleri vardır ki şuur bunların birincisi yani nefsin mânâya ilk varış mertebesidir. O mânânın tamamına nefsin anlayışı hasıl olunca tasavvur; bu mânâ şuur u n gitmesinden sonra tekrar geri döndürülebilecek şekilde ruhda bakî kalmışsa hıfz (ezberleme) bunu istemeye hatırlama; tekrar bulan vicdana zikr (anma) ismi verilir. Şuur bir bakıma ilmin en zayıfıdır çünkü onda sebat ve ihtiyatlı hareket yoktur. Bu seb e ple Allah'ın ilmine şuur denmez. Diğer bir yönden de en canlı bir ilimdir. Çünkü o anda ve bizzat ince bir görüş anı ve huzurdur. Ve ilahî ilmin kemalini anlatacak en güzel bir şahittir. "Ve bizim emrimiz yalnız birdir bir göz kırpması gibi (sür'atli)di r." (Kamer 54/50). Her şuur birlik içinde bir ikiliği ikilik içinde bir birliği ihtiva eder ve bir

anda iki şuur olmaz. Fakat genişliği olan bir şuur olabilir ve insan başlangıç halinde şuur ile şuurun mânâsını düşünen ile düşünüleni birbirinden ayıramaz. Kalp kendinden çok düşündüğüne dalmış olur. Ve bunun için şuur (bilinç) daha çok açık duygular ile olan dış duyguya denir ve görünen duygulara "hisler" denir. Ve buna karşılık nefsin kendindeki bir şuur olayına da "kendinde bulmak" demek olan "vicda n" adı verilmiştir ki buna "gizli his" veya "gizli şuur" da denilir. Ve doğrusu "açık his" demek yalnız görülen duyularla olan "dış his" demek değildir. Vicdan da açık bir histir. Bununla birlikte vicdan daha çok bir "şuur şuuru" demektir. Bu "açık his" v e "gizli his" deyimlerinde izâfet veya sıfat mânâlarını sırasına göre ayırt etmelidir. Gizli his için ayrıca bir gizli duyular aleti de zorunlu değildir. Şuur şimdi ve anî olduğu için akıl şuurun dışında sayılır. Ve akıl şuur kavramının analiz ve sen t ezi ile özünü alır ve bundan sonuç çıkarmak suretiyle içinde ve dışında ilgili bulduğu gerekli şeylere intikal eder. Şu halde akıl ilgi şuurundan başlar. Bunun için onun ilk kanunları butlan (bâtıllık) ayniyet (aynılık) gayriyet (başkalık) tenakuz (çe l işki) şuurlarıdır. İzafet (iki şey arasındaki ilgi) de şuurun ilk kanunudur. Çünkü şuurun hakikati ruha kendisinin veya kendisindeki veya dışındaki bir işin hazır olarak görünmesidir ki bu görünme itibarî (gerçek dışı) veya gerçek bir ilginin ürünüdür. F akat şuur bu ilginin kendisi midir? Ruhun bundan bir etkilenmesi midir? Yoksa ruhun bir fiili midir? Daha başka bir şey midir? Bu nokta şüphelidir. Gerçek şuur bir göz kırpma anı olan basit bir vahdet (teklik) şuurudur. Bu da başlangıçta mutlak hakkın k e ndi görünme anı ikinci olarak nefsin kendine veya genel olarak dışarının nefse bir yansıması ile başlar ki bu iki şeyden hangisinin önceden olduğu henüz kestirilemeyen bir görüştür. Diğer şuurlar hep bunun üzerinde yürür. Buna sahip olan nefse "ruh" vey a "ruh sahibi" denilir. Şuur parıltıları önce birer nokta gibi gelir ve ruhda az çok kalır ve kalmasına ezberleme denilir. Ezberleme bir zihin kuvvetidir ve bir geçmiş kıymetini ifade eder. Şuur sabit değildir ezberleme ise sabittir. Bunun için ezberleme unutmaya da yaklaşabilir. Ve o zaman ezberlenilenler anlaşılmaz olur. Bundan da anlarız ki ruhda şuursuz denilmese bile anlaşılmayan işler ve hadiseler de vardır. Hafızadaki işin ikinci defa anlaşılmasına hatırlama hatıra getirme ve anma ismi verilir. V e şuurun devam etmesi ve devamının kıymetleri de bu sayede meydana gelir. Bu şekildedir ki şuurlar oluşur. Tasavvura zihnî ve ilmî görünüşlere kadar ulaşır. İlmin aklın derinliği bu sentezlerin büyümesi nisbetinde karışacak ve çoğalacak nisbet şuurları n ın kat kat artarak çoğalmalarındadır. Aklın bunlar üzerindeki seyrine düşünme ve fikir denir. Asıl

bilme bu sentezlerdeki son şuurlanma oranının gerçek nisbetine (yani doğruluğuna) ait hüküm iledir. Yani şuurun başlangıcı gerçek doğru olduğu gibi; fikrin aklın ve ilmin hedefi de belli olan hakdır. Demek oluyor ki aklın bütün cereyanına devamlı olarak sivrilen şuur olayları eşlik eder. Bu cereyanın aleti akıl; mekanı kalp; ürünü de ilim veya hayaldir.

Akıl hâl-i hazırdaki şuurun gerisinden başlar. Onun öncesi sonrası içyüzü ile ilgilenir. Bunlardan başka şuur kısmen nefsin hoşlanmak tiksinmek genişlemek sıkışmak.. gibi bir olayı ile ortak olur ki buna zevk ve his denir. Bu his bir nokta kadar basit ve belirsiz de olsa o zevkin sebebine bi r dış kıymeti isnat edilirse buna "duyum" tabir edilir. Ve şuurun ilmî kıymeti bu itibarladır. Bir an bakarsın sende bir keyf var bunu duyuyorsun bu keyfe bir bilincin var bunu biliyorsun fakat bu yönü bırak bu keyf neden geliyor? Ruhun kendi mi yapı y or? Sırf nefse ait bir eser midir? Yoksa haricî (dışa ait) bir sebebin eseri midir? Buna dair hiç bir şey sezemiyorsan yalnız duygu halindesin bu bir sarhoşluktur. Buna bir şuur denilirse histen ibaret bir şuur demek olur. Bizzat ilmî hiçbir değeri yok t ur. Fakat bu hissin sebebine az çok bir haricîlik verebildiğin mesela bedenine çarpan bir sıcağın bir havanın gözüne çarpan bir ışığın kulağına ilişen bir sesin burnuna dokunan bir kokunun eseri olduğunu da sezebildiğin anda bir duyum karşısında bulu n ursun asıl bilinç budur. Ve bu şuurun şuhûd (görüp müşahede etme) denilen ilmî bir değeri vardır. İşte dıştan ilgiyi kesmek suretiyle nefsindeki hadiseyi bir sen bir de sendeki bir olay bir iş mesela bir keyf olarak seçtiğin yani sade neşelenmekten fa z la bir şey yaptığın anda da bir iç duyum bir vicdan vardır.

Kısaca dışa ait olsun içe ait olsun her duygunun bir duyum yönü bir de özel duygu yönü vardır. İkisine de his denilir. Fakat ilmîlik ve idrak asıl duyum değeri olandadır. Ve şuur daha çok bunun adıdır. Yalnız zevke ait olan özel duygu kıymetine his denilirse de şuur ve ilim diye bilinmez. Buna Sûfiyye (tasavvuf ehli) "hâl" tabir ederler. Hâl başka hale şuur yine başkadır. İhtisasın konusu yalnız "ene"dir. Şuur ve vicdan da "ene"den ta m amen çıkamaz akıl ise şuur ötesinden başladığı için "ene"nin zatı kendini akledemez düşünemez. "Ene" sade bir şuur veya vicdan ile kendini tanır ve kendini tanıdığı için kendine gelen duyguları ve kendinden çıkan duyguları tanır. Fakat bu tanıyışın her h âl anında bir istiğrâk (dalma)ı vardır. Bununla bizzat "ene" şuurlu bir dalgınlık gibi gizli kalır da hemen ardından bir ilgiye muhtaç olur. Ve bunun için çocuğa "kendini bilmez" denir. "Ene" şuuru hiç bulunmadığı veya açık olduğu yani hep

"ben ben" ded iğimiz anlarda ne dışardan ve ne durumlarımızdan hiçbir şey bilmeyiz. Bildiğimiz zaman ise benliğimiz bildiğimize dalmış olur ki buna "fenâ" (yok olma) tabir edilir. Demek ki ilim için "ene=ben" şuuru gizlenmeli kalp dış gözlem ve murâkabe-i nefs (nefsi kontrol) ile meşgul olabilmelidir. Hak bu ikisi arasında görülür. Ahlâkta nefis kontrolü ilimde de dış gözlem daha mühimdir. İkilik içinde bir bağlılık gibi görünen şuur olayını hareket titreşim ve maddi intiba olaylarından ayırıp seçemeyenler ruhu v e kalbin sırrını bilemezler de "kalp" ve "ruh" diyecek yerde "dimağ" (beyin) derler dururlar. Göz ile fotoğrafı gramofon borusu ile kulağı ağzı bir gibi zannederler. Beyin bir kütüphane olsun onu okuyan kim? Bunu aramazlar. İşte "onu düşünmezler" bu g erçeği gösteriyor.

10-"Münafıklardaki bu hileciliğin ve bu şuursuzluğun sebebi nedir?" denilirse onların kalplerinde yani ruhanî kalplerinde hiç görülmedik yok edici bir manevî ve ahlâkî hastalık vardır. Maraz (hastalık) bedeni sağlam alışkanlığından döndürüp dengesini bozan ve görevini istenilen şekilde yapmamasına sebep olan bir aksama durumudur. Fakat maddî şeylerde kullanıldığı gibi manevi hususlarda da kullanılır. Sıhhat esas hastalık ikinci derecedir. İlk yaratılışta kalp sağlamdır. Faka t bunlar kalbin sıhhatini muhafaza etmeye bakmamışlar kalplerinde büyük bir hastalığa mübtela olmuşlardır. Burada "maraz" kelimesindeki tenvin korkutmak içindir. Demek korkunç bir hastalık var. Bütün ahlâksızlığın başlangıcı olan büyük bir hastalık var. İdrak ve iradenin afeti olan bir hastalık var. Bu hastalık rivayete ve dirayete dayanan tefsirlerin ve bilhassa selef müfessirlerinin açıkladıkları üzere inançsızlık hastalığı şek şüphe kuşku hastalığı özetle şüphe ve nifak hastalığıdır. Bunlar bütün k ötü niyetlerin başıdır. Buna yakalanan kimse hak tanımaz Allah'dan şüphe eder Allah'ın emrinden şüphe eder. Allah'ın "onda şüphe yoktur" buyurduğu kitabından şüphe eder. Allah'ın peygamberinden şüphe eder. Allah'ın halis mümin kullarından ve onların d o ğru olan fiil ve hareketlerinden şüphe eder. Her şeyden şüphe eder hatta kendinden şüphe eder. Bilginin kıymeti kalmamıştır. Fakat benlik şuurundan da hiç çıkmaz. Onun gözüne hak ve hakikat kendinden ibaret görünür. Bakar ki kendisi şek ve şüphe ile dol u dur. Kendine benzeterek hükmeder. Herkesi ve her şeyi şüpheli görür. Yerler gökler ağaçlar taşlar hayvanlar insanlar Allah Peygamber hep onu aldatıyor zanneder. Kötü zan ile dolar. Her şeyden kuşkulanır. Fakat bütün fiil ve hareketiyle yine kendis i ne karşı kendisini yalanlar. Zevkine keyfine şehvetlerine o kadar tutkundur ki onlardan

hiç şüphe etmez. "Acaba bunların aslı var mıdır bunun sonu ne olacaktır" demez. Hepsine atılır sarılır. Onun için hak ve hayır hiç zevk her şeydir ve her şey kendisidir. Onu ilmî şüphe içinde benlik derdi kibir mevki hırsı baş olma sevdası sarmıştır. Bunun için imansızken kendini imanlıyım zanneder. Aldatmayı hile yapmayı entrika çevirmeyi üstünlük ve başarı sayar. Müminle mümin kâfirle kâfir görü n ür. Bütün bunları ne zorunlulukla yaptığını düşünmez. Böyle yapması bütün uğraştığı bu şeylerin kendisinden başka bir varlıktan yansıyan bir baskı olduğunu farketmez. Arada böyle hile ve düşmanlık yerine bir temelli sevgi kurmak için samimi olmaya çalışm a k kendisi için de daha kârlı olduğunu anlamaz. Bunlar dünya nimetlerine gömülseler yine iğneli beşikte gibi yaşarlar. Şüphe ve ara bozma hastalığı böyle can sıkıcı bir şeydir. O münafıkların kalplerinde işte bu hastalık vardır. Ve her hastalık huy ve tab i at olmadıkça tedavisi mümkündür. Bunlar ise bu hastalığı tedavi etmek için gelmiş olan hak dine sarılmazlar da ondan da kuşkulanırlar.

Bunun üzerine Allah Teâlâ bunların hastalığını artırmıştır. Şöyle ki: Allah Teâlâ insanlardan insanlar içinde Arap'tan Arap içinde Kureyş kabilesinden Kureyş kabilesi içinde Hâşim Oğulları'ndan Muhammed b. Abdullah b. Abdülmuttalib b. Hâşim b. Abdimenaf b. Kusay b. Kilâb b. Mürre b. Ka'b b. Lüey b. Fihr b. Mâlik b. Nadr b. Kinâne b. Müdrike b. İlya s b. Mudar b. Nizar b. Mead b. Adnan isim ve nesebiyle bir peygamber göndermiş ve ona "kendisinde şüphe olmayan" bir kitap indirmiş ve onu doğup büyüdüğü Mekke'de bırakmayıp bütün dünyaya kıyamete kadar nur saçmak için buraya onların bulundukları yere g e tirmiş ve insanlar yavaş yavaş ona iman ederek büyük bir topluluk kurmaya başlamışlar eğriliği kaldırıp doğruluğu yayıyorlar doğru yoldan başka bir şey istemiyorlar kuvvetlilerin zayıfları ezmesine imkan vermiyorlar hak denildi mi hatır gönül tanımıy o rlar herkesi eşit tutuyorlar; zor kullanmakla insanlardan faydalanmak yasak dalavere yasak rüşvet ve adam kayırma yasak fuhuş ve ahlâksızlık yasak neler neler yasak. Bunlardan başka vazifeler görevler mücahedeler intizamlı şekillerde muntazam vaki t lerde çalışmalar uğraşmalar neler neler var. Aç kal sabreyle fazilet saç; tok ol şükret yine fazilet saç. Putlara tapma zevkine esir olma Allah'tan başka tapılan bir şey tanıma ve ancak ondan yardım iste. Bu olur mu? Bu hal ile Abdullah b. Übeyy b. Selûl gibilerin hükümdarlığına nasıl imkan kalır? Sadece para kazanma hırsına kapılanların ticareti nasıl döner? Allah'ın verdiği söz yapacağı bu muydu? "Bu tedavi değil bir tuzaktır." diyorlar. Artık o hastalık Allah katından

bunların kalplerine basılıyor. İkinci bir huy oluyor da gittikçe artıyor. Onlar da bu yüzden Allah'a ve müminlere hilekârlık yapmaya başlıyorlar.

Maraz (hastalık) bedenin sağlam alışkanlığından sapması ve görevini istenilen şekilde yapmamasına sebep olan aksaklık durumudur ki buna "illet=dert" de denilir. Demek ki şüphe imansızlık inançsızlık da insanda asıl değil ikinci derecede bir şeydir. Ve hastalığa mahsus bir durumdur. Her çocuk doğarken iman ve itikad fıtrat (yaratılış)ıyla doğar şüphe nedir tanımaz. Bunun için Hak i nancı Allah'a inanmak fıtrîdir. Bu esas yaratılış insana ilerde şüpheye düşmesi için değil şüpheleri atması doğru yolu bulması ve geliştirme yoluyla da imanı huy edinmesi için verilmiştir. Şu halde kalplerinde bu hastalık zorlayıcı değildir. Bunu yap a n tecrübe güzergahında nefislerin sağlam yaratılışı gözetmemesi kalbin sağlığını korumaması ahlâkî hastalıkları tedavi etmemesi özetle zevk duygusuna çok düşmesi ve her şeyde kendini ve kendi zevkini görmek istemesidir. Bazı insanlar tecrübede bunu ta m amen bulamayınca hatalar ve isabetsizlikler vaki olduğunu görünce kendisinin "hakkın kendisi" olmadığını takdir ve kendinden önce hakka iman edecek yerde ilk yaratılışta aldandığını söylemeye ve her şeyden şüphe etmeye başlar. Ve bu şüphe ile mücadele e derek hakkı görmeye ve vücut cereyanının kendisinin değil Hak Teâlâ'nın hükmünde bulunduğunu teslime ve kendisinin Allah için bir kulluk görevine mahkum olduğunu itiraf etmeye benlik sevdası ve irade zayıflığı engel olur da şek ve şüpheyi esas kabul ed e r. Ve bu şekilde ancak şüpheye inanır ve şüphe kendisi için hem huy ve hem gaye olur. Ve hayır adına da herkese onu tavsiye eder bu yönüyle Reybiyyûn (şüpheciler) ve Sofestaiye (safsatacılar) bile bir inanışın esiridirler: Şüpheye inanmak. Bu inançta s a bit bir "ben" yoktur. Çelişme yığını olan bir akıcı fikir bir (ben) hayali bir "" aşkı bir "" derdi. Yani hiç gizlenmek istemiyen bir "benlik" davası bencillik hodgâmlık (kendini beğenmişlik) vardır.

Fen ve felsefe bakımından hak iman hem fıtrî ve hem alıştırıcıdır. Fakat şüphe inancı yalnız alıştırıcılığa ait yoldadır. Şüphe inancının böyle alıştırıcı ve tecrübeye dayanan karakteri bu gibilere inanç ve sağlam bilgi hakkında bir kuşku telkin eder. Kitaba dine bağlanmaktan çekinirler istid l âle (delil ile sonuç almaya) istintâca (delil ile sonuç çıkarmaya) akıl ve mantığa küçümseyerek bakarlar buna karşı koymak için terbiye tecrübe istikrâyı (tüme varımı) benimsememek isterler. Güya bunları şüphenin inançsızlığın delili imiş gibi iler i sürerler. Bu vesile ile: "Hayat adamı olmalı hayat gibi her gün değişmeli hayatta

hiç bir örnek takip etmemeli." derler. Ahlâklı bir gidişat takip eden seciyeli iman ve inanç sahiplerine genelde: "Mahdut fikirli dar kafalı adamlar" gözüyle bakarlar. Bilmezler ki dar görüşlüler yalnız şimdiki hale bağlananlar ve onun önünü ve arkasını görmeyenlerdir. Bilmezler ki alıştırmanın tecrübenin kararlılığın gayesi de şüphe değil tıpkı istintâc gibi şüpheden kurtulmak bir hak inanca ermektir. Bilmezler ki z evkin hikmeti gelip geçici şeylerle boğulmak hiçlere esir olmak değil ebedî bir hakka ulaşmak bir irfan anı edinmektir. Sağduyusunu toplayanlar için çoğuldan tekile başlangıçtan sonuca sonuçtan başlangıca netice çıkarmak suretiyle karar kılmak şüph e yi silmek için aklın biri diğerine kefil olan başlangıç ve sonucun birliğini gösteren iki şahidi birbirine bakan iki yoludur ki ikisinin ürünü ilki ve sonu hak inançtır. Vicdanın zevki de bu iman ile hakka açılan bir anlama noktasıdır. Hakka iman yaratı l ışı ile doğ bu iman ile tecrübe yolundan doğru geç hakka iman ile öl ona dön! İşte İslâm'ın saadeti işte kalpleri hastalıklı o münafıkların hile yapmak istedikleri Allah'ın nuru!

Fakat onlar bu hastalık ile ve bu hastalığın artmasıyle kalmayacak onlar için ahirette ve hatta dünyada pek elem verici gayet acı bir azab da vardır. Bu azab bilhassa " " Nâfi' İbnü Kesir Ebu Amr İbnü Âmir Ebu Ca'fer ve Yakub kırâetlerinde tekzibden (yükezzibûn) okunur yalan söyler olmaları veya doğruyu yal a n saymaları sebebiyledir. Bunlar devamlı yalan söylerler imanları yokken "imanımız var" dedikleri gibi eğriyi doğru doğruyu eğri gösterirler. Azaplarına sebep de özellikle budur. Çünkü yalan önce dünyada büyük bir vicdan azabına sebeptir. Yalancılar su üstünde bir yonga gibi çalkalanır ve her an bir iğneli beşikte yatıyor gibi yaşar. Gerçi dünyada bu da bir alışkanlık olur ve o azab git gide bir çeşit tatlılığa döner onu -adeta- kaşındırır. Bununla beraber bu kaşınmanın tadı bir uyuz hastalığının kaşıntıları gibi kanatan boğucu elemlerle karışık bir taddır. Fakat bunun ve bu yalan alışkanlığının ahiretteki azabı büsbütün dehşet vericidir. Çünkü yalan söyleye söyleye kalp devamlı yalancı intibalarla kaplanır. Ruh artık bununla gelişir. Ruhî hayat bi r evham (kuruntular) âlemi bir batıllık sahası olur kalır. Hak nuru oraya ara sıra yanar döner bir yıldız böceği halinde görünen bir fener gibi gelir. Artık o kalp ve onun gözleri kulakları fayda ve zararı hayır ve şerri seçemez olur. Kâr der zarara k o şar; iyilik der şerre koşar; bahçeyi ateş görür kaçar ateşi cennet sanır atılır. Derken Hakk'ın rahmeti ile arasına kalın bir sur çekilir ve fakat bu surun ara sıra açılır bir kapısı bulunur o açılırsa Hak nuru rahmet ve saadet oradan arasıra imrenmek i çin görünür ve kapanır.

"Müminlerle onlar (münafıklar)ın arasına bir duvar çekilir ki onun bir kapısı vardır; içerisi rahmet dış tarafı ise azabtır." (Hadid 57/13) âyeti gereğince nihayet bir kapanır bir daha açılmaz olur. Onlar bâtılın karanlığı içinde sonsuzluğa kadar hasretle yanarlar sönmek bilmez kara bir ateş ile yanarlar. Bu âyette "Allah onların hastalığını artırmıştır." buyurulduğu gibi diğer bir âyette de "Kalplerinde (şüphe ve nifak) hastalığı bulunanların ise (indirilen sûre) inkâ r ları yüzünden murdarlıklarına murdarlık katar ve onlar kâfir olarak ölüp giderler." (Tevbe 9/125) buyurulmuştur ki hastalık ile pisliğin ilişkileri de açıktır ve bütün bunlar ilâhî kanunlardır. İman eden kazanır etmeyen de yanar yakılır.

Bu münaf ıkları ortaya çıkartacak ve azaplarında şiddetlendirici sebepler olacak bozgunculuklarına dal budak salan bazı çirkin vasıfları daha vardır. Şöyle ki:

11- Bu âyet yukardaki âyetine atfedilmiştir. Bunlara: "Şu yeryüzünde fesatçılık yapmayın fesat çıkarmayın ortalığı ifsat etmeyin." diye uyarı ve kötülükten yasaklama yapıldığı zaman "hayır biz fesatçı değil ıslah edici adamlarız fesat değil yalnız ıslah ve ıslahat yapan kimseleriz" demektedirler böyle demişlerdir ve böyle derler. Bilhass a Ebu's-Suûd'un da açıkladığı üzere bunu derken yaptıkları fesatçılıkları inkâr ile örtmek isterler. Bundan asıl maksatları ise yaptıkları şeylerin fesatçılık değil bizzat ıslah olduğunu iddia etmektir. Çünkü bunlar hak ve gerçeği seçemediklerinden ve s e çmek istemediklerinden bozmayı düzeltmek sanırlar. Yeryüzünün bozulması Allah'ın kullarının durumlarını bozan gerek geçimleri ve gerek ahiretleriyle ilişkili işlerini çığırından hedefinden çıkaran fitneler harplerdir. Bozgunculuk da bunları ve bunlar a sevkedici olan şeyleri ortaya çıkarmaktır. Münafıklar da böyle yapıyorlardı. Müminlerin içine karışıyorlar sırlarını kâfirlere açıklıyor ve onları iman ehli aleyhine teşvik ediyorlardı. İnsanları tutuşturmak müminleri bozmak zarar vermek için fırsatla r icat etmek ve fırsatlardan istifade etmek gibi kötülükler yapıyorlardı. Müminler de bunları uyanıklıklarıyle gözden kaçırmıyorlar gaflet etmiyorlar ve kötülüklerden vazgeçirme hususunda dinî görevlerini yapıyorlar ve münasib şekilde nasihat ve uyarmalar d a bulunuyorlardı. Fakat münafıklar ne öğüt dinlerler ne de dinlemek isterler. Bunlara karşı "biz ancak ıslah edicileriz"

derlerdi. Müminler bunların yalan yanlış ıslahcılık davasına inansınlar mı? İşte Cenab-ı Hak bu noktayı şu tenbih ile açıklığa kavuşturuyor:

12- Ey iman ehli! Sakın aldanmayınız uyanık durunuz bunlar fesatçılar güruhunun kendisidirler fesatçılar güruhu dedikleri ancak bu kısım kimselerdir. Bu muhakkak fakat bunlar böyle olduklarını hissetmezler buna da bilinçleri olmaz. Bunların bugün şuurları olmadığı gibi yarın da yoktur. Dedik ya kalp hastalığı şüphe hastalığı onlara herşeyi ters gösterir.

13- Bir de yalnızca laf ile mücerret (soyut): "Allah'a ve ahiret gününe iman ettik." demekle iman olmayacağını hatırlatmak ve iyiliği emretmek için bunlara "şu insanların şu tam insanların iman ettiği gibi Peygambere ve ona indirilene ve ondan önce indirilene de açıkça ve gizlice kalp ile ve dil ile iman ediniz" denildiği zaman "biz o beyinsizlerin budalaların i man ettiği gibi iman eder miyiz?" dediler eşitliğe razı olmadılar.

Lügat itibariyle "sefeh" görüş ve gidişatda hafiflik ve yufkalıktır ki akıl noksanlığından doğar. Yani ucu budalalığa varan hafiflik fikirsizlik temkinsizliktir ki zıddı ağır başlılık tam akıllılıktır. Dînen de akıl ve dinin gereği zıddına harekettir ki karşıtı erginlik ve hatasızlıktır. Dilimizde sefahat (aşağılık) da bu mânâda bilinmektedir. Özetle "sefeh" ve "sefâhet" görüş ve fikirde zevk ve şehvetlere tabi olmak akıl ile d eğil zevk ile hareket etmektir. Bu da ya esasen budalalıktan veya aklın hükümsüz kalması itibariyle budala halinde olmaktan doğar. Şu halde münafıklar insanlık gereği bunu budala mânâsında kullanıyorlar. Acaba münafıklar bunu söylemekle küfürlerini açıkl a yarak bozgunculuktan çıkmış açıktan kafir olmuş olmuyorlar mı? İmam Vâhidî buna cevap olarak: "Bunlar bu sözü müminler arasında değil aralarında açıklıyorlardı. Cenab-ı Allah bunu haber veriyor." demiştir. Fakat bu sözün gelişinin zahirine aykırıdır. Ç ünkü ile nun aynı zamanda bulunmasını gerektiriyor. "Gönüllerinden böyle dediler." mânâsı vermek de metnin açıklığına aykırıdır. Doğrusu bu söz tam münafıkça iki yüzlü tevriyeli bir söz olduğundan "Biz budalalar gibi iman eder miyiz?" tabirinin doğ r u bir yorumu da mümkündür. Buna göre bunu öğütleyenlere karşı söyledikleri zaman da kesin bir küfür ilanı yapmış olmuyorlar bu da münafıklığın ve münafıkça küfrün bir çeşit özelliği oluyor ki "İşit işitmez olası." (Nisa 4/46) demeleri gibidir.

Yu karda münafıklar diye insanlardan sayıldığı halde burada

diye insanlara karşılık tutuluyor onlardan ayırt ediliyor ki bunda ne güzel incelikler vardır: Münafıklar insanlar ile eşitliğe razı olmuyorlar ve kendilerini üstün ve aydın akıllı bir ileri sınıf sanıyorlar ve bu zan ile onlara hile etmeye kalkışıyorlar. karşılaştırma ve benzetmesi de onların beğenmedikleri insanların onlardan daha olgun olduklarını ve kendilerinin de onlar gibi iman ederek eşitliğe nail olmalarını ve böyle olması kendileri için gerileme değil ilerleme olduğunu anlatıyor ki onlara : "Siz henüz insan değilsiniz insan olunuz." meâlinde bir hatırlatmayı içeriyor. Münafıklar da cevapta o insanları düşük görüyor "o budalalar" diyor eşitliğe razı olmuyorlar ve böyle yaparken h em bu ayırımda Allah'ın kendilerine iftira etmediğini halleriyle tasdik ediyorlar hem de iman hususunda kendilerine bir sivrilmişlik hakkı verilmediğinden dolayı eşit iman teklifini reddediyor fakat açıkça; "biz iman etmeyiz" de demiyorlar. Kendilerinin özel ve başka bir imanları olduğuna ve olması gerektiğine işaret etmek istiyorlar. İnsanlar kanaatlarınca küçümsenmiş budala oluyor. Bunun için Cenab-ı Hak yukarda diye genelde insanlardan sayıyor. Burada da insanların olgunluğunu göstererek münafıkl a rı kendi ikrarlariyle insanlardan saymıyor.

Gerçekte Arap dilinde de "en-Nâs" ifadesi bulunduğu yere göre kâh ta'zîm (büyükleme) ve kâh tahkîr (küçümseme) mânâsını ifade eder. Demek ki iman hususunda münafıkların şüphecilerin saplandıkları özel fikir imanın insan için bir tuzak olması ve buna göre sırasında yalnız halkı gemlemek için kullanılması noktasında toplanır ve bunun için kâfirlerle beraber yaşamak imkanını gördükleri zaman imanın lafından bile sıyrılırlar. Mü'minler içinde yaşamaya mecb u r kaldıkları zaman da imandan bahsederler. Lâkin havass (seçkinler)ın imanıyle halkın imanı arasında zaruri bir fark ve yükselme bulunacağı davasından vazgeçmezler. Halbuki İslâm dininin teklif ettiği imanın şartları hak ve gerçeğin en genel ve en kapsam l ı esas çizgileri olduğu için imanın aslında ve şartlarında seçkinler ve halk farkı bahis konusu olamaz. Bu fark o imanın amellerinde ve kemalinin derecelerinde bahis konusu olabilir. Genel prensiplerde eşitlik başka bunda ilerleme meselesi yine başkadı r. Halbuki şüpheciler imanının esasını kalbin saflığını ihlası budalalık saydıklarından müminlere aldatılmaya hazır safdil budala gözüyle bakarlar. Fakat Allah Teâlâ buyuruyor ki: şunu muhakkak biliniz ki beyinsiz budala ancak o münafıkların ken d ileridir fakat bilmezler. Gerçi onlar kendilerini ilim ve bilgi ile herkesten yüksek görmek isterlerse de onların ilim ile ilgileri yoktur.

İlim bir yakîn işidir. Hele geleceğe ait olan ilim sağlam bilgili bir mantık ve delillerle netice çıkarmak işidir ki başı hak iman gayesi Hakk'a ulaşmaktır. Onlar ise baştan sona kadar şüphe ile doludur. Yukarda münafıkların önce "anlamazlar" nefy-i hâl (şimdiki zaman olumsuz fiil) ikinci olarak "anlamayacaklar" nefy-i istikbâl (gelecek zaman olumsuz fiil) ki p leriyle duygu ve şuurları; burada da "bilemezler" diye ilimleri olumsuz kılınmıştır ki bunda hem başlangıç ve gaye itibariyle yerme ve azarlama açısından derece de rece bir yükselme vardır ki artması hastalık ile uyumludur. Hem de ilim ile şuurun konu f arklarına işaret vardır. Din ve iman düşüklük ve yükseklik meselelerinin sadece his ve şuur ile değil ilim ile ilgili olduğunu ifade ediyor.

14-Bu münafıkların mümin olmadıklarını ve ahlâk bakımından ne kadar düşük olduklarını şununla daha iyi anlarsınız: bir de bunlar müminlere rastgeldikleri zaman genelde "âmenna=inandık" derler. Budala zannettikleri müminlere yaltaklanırlar. Yüzden samimiyet riyakârlık ederler kendi şeytanlarına gizli anlaşmalarla gizli meclislerde kendilerine gizli gizli fitne ve fesat dersi veren donuk kafalı çıfıt şeytanlık ustalarına tenhaca varıp yalnızca kaldıkları zaman da "Biz her halde sizinle beraberiz bundan emin olunuz." derler. Şeytanlıkta beraber olduklarına söz verirler ve mü'minlere karşı yaptıkları yo l daşlıktan kuşkulanmasınlar diye gizli soruya cevap yerinde şunu da ilave ederler: şüphe yok ki biz başka değil hep alaycı takımıyız hep böyle alay eder dururuz derler ve ahlâksızlıklarıyle öğünürler. Sadakat arz ederken hainliklerini şecaat (cesaret) arz ederken hırsızlıklarını söylerler. İşte ilim ve inançta hafife alma ve alay etmenin küfrün gereği olması hakkındaki genel kural bu gibi âyetlerin muhtevasıdır.

Rivayet olunduğuna göre Abdullah b. Übeyy yardakçılarıyle bir gün sokağa çıkmışlar Ashab-ı kiramdan birkaç kişinin karşıdan gelmekte olduklarını görmüşlerdi. İbn Übeyy yanındakilerine: "Bakınız ben şu gelen budalaları başınızdan nasıl savacağım." demiş ve yaklaştıkları zaman hemen Hz. Ebu Bekir'in elini tutmuş "Merhaba Temîm oğullarının e fendisi Şeyhu'l-İslam Resulullah'ın mağarada ikincisi olan kendini ve malını Resulullah'a vermiş bulunan Hazreti Sıddîk" demiş sonra Hz. Ömer'in elini tutmuş: "Merhaba Adiy oğlullarının efendisi dininde kuvvetli nefsini ve malını Resulullah'a vermiş bulunan Hazreti Faruk" demiş sonra Hz. Ali'nin elini tutmuş: "Merhaba Resulullah'ın amca oğlu ve damadı Resulullah (s.a.v.)'dan sonra bütün Hâşim

oğullarının efendisi" demiş ve işte o zaman bu âyet-i kerime inmiştir. Daha ayrıntılı diğer bir rivayette Hz. Ali: "Ey Abdullah Allah'tan kork münafıklık etme çünkü münafıklar Allah'ın en kötü kullarıdır." demekle: "İzin ver ey Hasen'in babası benim hakkımda böyle mi söylüyorsun? Allah'a yemin ederim bizim imanımız sizin imanınız gibi ve bizim tasdîkımız si z in tasdîkınız gibidir." demiş ve ayrılmışlar. Abdullah b. Übeyy arkadaşlarına: "Nasıl yaptım gördünüz ya! İşte siz de bunları görünce böyle yapınız." demiş onlar da: "Sağ ol sen bizim içimizde hayatta oldukça hep böyle hayırlı istifadeler ederiz." diye k endisini övmüşler müslümanlar da varıp Hz. Peygamber'e haber vermişlerdi ve arkası sıra bu âyet indi denilmiştir. Bu rivayete göre "âmenna=inandık" diyen esasen İbn Übeyy b. Selûl oluyor ve bu sözle arkadaşlarını da temsil ediyor. Yukarda diye tekil ş e klinde başlanması da buna işaret ediyor. Fakat âyette bunların hepsinin beraber varıp tenhada yalnız başlarına görüştükleri şeytanların şeytanlık öğretmenlerinin bunlardan ve İbn Selûl'den başka ve birden fazla bir çoğul olduğu açıkça söylenmiş olması v e kısımlarının gönderiliş şekli bu şeytanların münafıklar güruhunun arkasında ve onlardan başka ve fakat onlarla gizli bir ilişkiyi taşıyan gizli bir kuruluşu gösterdiği açıktır. Âyet-i kerime olayın daha derin daha gizli kaynaklarda cereyan ettiğini g ö stererek Resulullah'ı ve müminleri aydınlatmıştır. Bunun için birçok tefsir bilgini bu şeytanların münafıkların reisinden başka müşriklerin reislerine ve (Yahudi hahamları)na da işaret olduğunu nakletmişlerdir.

ŞEYTAN: Şeytan herhangi bir azgın yani azgınlıkta şer ve kötülükte fevkalade bir yükselişle kendi sınıf ve benzerlerinin dışına çıkmış kötü inatçı mânâsında bir cins ismidir ki gerek insandan hayvandan yılan gibi görünen yaratıklardan ve gerekse diğer gizli mahluklardan ruhî ilişkisi bulunan kötülere söylenir. İnsan şeytanı hayvan şeytanı cin şeytanı denilir. Nitekim Kur'an'da insan şeytanları ve cin şeytanları ifadeleri çok defa gelecektir. İnsan görünür fakat kötülük esasları ve şeytanlıkları görünmez eserleriyle belli olur. Şu h alde insan şeytanında bile şeytanlık bir gizli iştir. Bunun için şeytan ismi gizli kötü bir kuvvet kötü bir ruh düşüncesine döner. Ve insan şeytanı cin şeytanına bağlı demektir. Melek karşıtı olan cin şeytanı yani gizli şeytan bazı filozoflara göre yal n ız mücerredât-ı maneviye (manevî soyutlar) olarak açıklanmış ise de bunun maddi değerini de inkâr etmek doğru olmayacağından buna kötü olan maddî kuvvetleri de katmak gereklidir. Ehl-i sünnet'in açıklaması böyledir. Bu şekilde şeytan cins ismi bilhassa görülmeyen ruhlar ve kötü kuvvetlere isim olmuştur ki yaratılışta her cins bir tek ferd ile başlamış olduğundan şeytan denilince bu

cinsin babası olan o ilk fert yani iblis akla gelir ve o zaman özel isim gibi olur. Şeytana Farsça'da "diyv" denilir ki bu kelime Batı'ya dolaşmış aksine "ilâh" mânâsına "diev" olmuştur. Dil bilginlerinin açıklamasına göre şeytan kelimesi anlayış bakımından bir vasfî mânâyı içerir. Ve bunun türemesinde iki görüş vardır. Birisi Sibeveyh'in dediği gibi uzaklık mânâsına m a ddesinden (fe'yâl) vezni (ölçüsü)ndedir ki "baîd = uzak" demektir. Gerçekte de şeytan haktan uzaktır. Ondan da uzaklaşmak gereklidir. Diğeri yanma veya batıllık mânâsında kökünden (fa'lân) ölçüsünde olmasıdır ki yanmış ve batıl demektir. Gerçekte ş e ytan da böyledir. Bu şekilde kelime isim olmadığı için çekimli olmuştur. kökünün Arap dilinin dışında da bulunduğu bahis konusu oluyor. Şu halde şeytan bir cins ismidir. Bundan cin şeytanı cinsi anlaşılmakla beraber insan şeytanına da hakikat olarak söy l enir ve hatta hayvana bile. Nitekim Hz. Ömer Şam'a geldiklerinde bir ata bindirilmiş idi. Biner binmez at çalım atmaya başlayınca hemen inmiş ve: "Beni bir şeytana bindirdiniz." demişti. Bu âyette ise insan şeytanları olduğunda tefsircilerin fikir ayrılığı görülmüyor.

Bu yedi âyette münafıkların durumları ruh halleri vasıfları ve sabit kötülükleri tam bir belağat ve îcaz yoluyla özetlenerek haber verilmiş baştaki âyetinin mânâsına bakarak onu her yönden ayrıntılarıyle anlatan ve açıklayan bu yedinci âyet ise onların bütün ruhlarını kendi tasdikleriyle iki kelimede özetliyerek gösterivermiştir.

15-Şüphe yok ki bu kötülükleri işitenlerin hemen kızgınlıkları kaynar ve onların acıklı azabı hak ettiklerini teslim etmekte hiç tereddüt etmiyerek "kahrolsunlar!" diye bağırmak hususunda acele eder ve Cenab-ı Allah'ın hemen bunları yok etmesini veya "asınız kesiniz" gibi bir emir vermesini hırs ile gözetir ve bu hırs ile bir an geri bırakılmalarını görmemek ister. İşte Cenab-ı Hak İslâmî hassasiyeti n böyle heyecanlı bir dereceye geldiği nazik bir dakikada bütün bu heyecanı yatıştırma ve endişeleri ortadan kaldırmak için derhal buyuruyor ki: Allah onlarla alay ediyor ve daha edecek yani kendilerini maskaraya çeviriyor ve daha çevirecek de. Böyle ka l p körlüğüyle şuursuzluk dikkatsizlik anlayışsızlık içinde şımarıklık etmelerine adeta medet ve yardım ediyor ve azgınlıklarına meydan veriyor diğer deyişle körü körüne tuğyanlarında sürükleyip götürüyor.

Bu ilâhî alay cümlesinden olmak üzere bunlar a dünyada müslüman muamelesi yapılır İslâm toplumu dışında tutulmazlar. Münafık olmayan gayr-i müslimler gibi âyinlerinde dine mahsus hükümlerinde serbest değillerdir.

Münafıklara gerek ibadet ve gerek muamelelerle ilgili dinî hükümlerin hepsi müslümanlar gibi tatbik edilir. Mü'minler bunlara dikkat etmeye bu hususta gözlerini açıp mücahede etmeye nizamı hükmü ellerinde tutmaya yükümlüdürler. Bunda başlıca üç hikmet vardır: Birincisi İslâm'ın sabır ve sükunu terbiyesinin yüksekliği ruhî hoşgörüsüdü r. İkincisi bu sayede bunların İslâm muhitinde ve İslâmî hükümler altında yetişecek olan çocuklarından ciddi müminlerin yetişmesine imkan bırakmaktır. Üçüncüsü de bu münafıkları kalben iman etmedikleri ilâhî hükümlerin tatbikatına zorlamak suretiyle her an gönül azabı içinde bırakmak ve maskaralıklarının cezasını dünyada da çektirmektir. İlahî alaydan biri budur. Ahirete gelince "Doğrusu münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar." (Nisa 4/145) âyeti gereğince onlar ateşin en aşağı tabakasında olduk t an başka bunların orada da alay muamelesine maruz kalacakları cennetin kapıları kendilerine gösterilip gösterilip de kapatılıvereceği hadislerde açıklanmıştır. Bu gibi muamelede Cenab-ı Hakk'ın "ben" ve "biz" gibi mütekellim (birinci şahıs) kipiyle hita p etmeyip de gâib (ortada olmayan üçüncü şahıs) gibi "Allah'ın" buyurması büyüklük ve ululuğunu açıklamak içindir. Mesela bir komutanın emri altındakilere hitap ederek "ben şöyle istiyorum" demesiyle "komutanınız böyle istiyor" demesi arasında ne büyük fark vardır.

İstihzâ (alay) bir kimseyi şaka içinde maskara etmek şeref ve onurunu kırmak istemektir. "Kırmak" veya "seri halinde öldürmek" mânâsına den alınmıştır. Burada "Allah Teâlâ'ya alay yakışır mı?" diye akla derhal bir soru gelir. Fakat Allah'a isnat olunan çoğu fiillerde ve sıfatlarda istenilen gayeler olduğunu Fâtiha'nın tefsirinde görmüştük. Bilinen bir şeydir ki alaydan maksat şaka değil şeref ve haysiyeti kırarak maskara etmek ve budalalığı gizlice anlatıp sezdirmeden hakaret etmek v e hafife almak bunlardan da bir hoşnutluk duymaktır. Halbuki münafıklar gibi alaycıların çoğu alay ettikleri kimselere hakikaten hakaret etmeye güçleri yetmez de çoğu zaman budalalık hakaret alaycıların kendilerinde kalır ve onunla eğlenirler. Halbuk i Cenab-ı Allah rızası olmaksızın hareket edenler hakkında ilâhî adaletini açıklamak için böyle bir hakaret ve hor görmeyi istediği zaman onları hakkıyle hor görür ve rezil eder. Ve bütün kâinat nazarında onu rezil eder de o bir deli gibi kendisinin b u halinden haberdar bile olmaz. Ayıplarını gizliyorum zannederken bütün âleme sergiler de farkında olmaz. Dünyada şuurun bu sıyrılma tarzı en büyük bedbahtlık olduğunda ise şüphe yoktur. İşte Allah'ın alayı ki bunu ancak Allah yapabilir ve bu bir ilâhî a d alettir. Ve her adalette Allah'ın rızası vardır. Birisi süslenmek ister

ve karşısında altın yaldızlı bir kağıt görür. Okumasını bilmez zinet diye göğsüne yapıştırır. Sokağa çıkar ve bununla çalım satmak ister. Görenler ise bakarlar levhada "hâzâ rezîl = bu rezildir" yazılmış zavallının haberi yok olmak ihtimali de yok. İşte -Allah korusun- bu bir ilâhî alay olur. Allah Teâlâ münafıkları taşkınlıklarında böyle maskara eder. Bu mânâlar dolayısıyladır ki şer'î bakımdan Allah'a "alaycı" denilmez fakat "ala y eder" denilir.

16- Bunlar öyle kimselerdir ki doğruluk karşılığında sapıklığı satın almışlardır. Hidayet tam ellerine değmiş malları olmuş gibi iken onu vermişler dalaletle trampa etmişlerdir de ticaretleri kâr etmemiştir. ve kâr yolunu bulmak ihtimalleri olmamış kâr yolunu tutamamışlardır. Bunlar hidayet ve başarı nasip olanlardan değillerdir. Çünkü ticarî ilişkilerde başlıca iki maksat vardır. Birisi sermayenin selameti diğeri kârdır. Halbuki bunlar sermayelerin sermayesi olan hi d ayeti vermiş yerine onun kayıbı demek olan sapıklığı almışlardır. Bundan dolayı ne kâr kalmış ne kâr ihtimali ne kâr yolu. Bu âyet müttakîler hakkındaki âyetinin karşılığı olarak ibaresiyle münafıkların son hallerini açıklamaktadır. Ve bununla berabe r âyet işaretiyle bunların şeytanları olan kâfirlerin sonlarını da içerir. Cenab-ı Hak bunların hallerini dünyada her şeyden en önde bildikleri başlıca gaye edindikleri ticaret ve tefecilik ruh hâletine göre bir temsîlî istiare ile açıklamış ve dinî hid a yetin şahsında mühim olan dünyaya ait ticaretten daha önce ve onun selameti için de zorunlu bir şart olduğunu anlatmıştır. Bu tasvirde ticaretin büyük bir övgüsü vardır. Fakat ticaretten önce onun gerçek ve lüzumlu bir yolu bulunduğuna ve bu yolun iyi anl a ma ve doğru yol olduğuna ve ticarette yalan hile entrika yolunun hakiki bir kâr yolu olmadığına tenbih ve bundan dolayı doğruluk kanununa sarılabilmek için dinî hidayete ermek en önde gelen şart olduğuna işaret buyurulmuştur.

Durumları bilinen diye haklarında iki defa uyarma ve dikkatli olmaya davet vaki olan ve bu iki âyet ile de sonuçları ziyanları anlatılan münafıkların içten içe İslâm'ın gayesini ve İslâmî hayatın güzel akışını çığırından çıkarmak nokta-i nazarından zararları açık olduğunda n bir taraftan bunlar hakkında kâfirden daha çok dikkat nazarını çekmek suretiyle müminleri aydınlatmak diğer taraftan bu münafıkların bizzat hasar ve akibetlerini belli bir şekle sokarak kendilerini korkuya düşürmek ve herkesi münafıklıktan sakındırmak için bu konuda temsil olarak dört ayet daha indirilmiştir. Şöyle ki:
__________________



уυѕυƒ isimli Üye şimdilik offline konumundadır   Alıntı ile Cevapla

Sponsored Links
Alt 09-25-2008, 15:40   #2 (permalink)
Moderator

Yasal UyarıArkadaşlar Lütfen Konulara Cevap Yazalım iyi veya Kötü Değerlendirelim Emeğe Saygı!
 
уυѕυƒ - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
Bilgiler
Üyelik tarihi: Feb 2008

Mesajlar: 11,105
Konuları: 6191

Tesekkür: 5
21 Mesajina 24 Tesekkür Aldi Üye No: 847
REP Gücü : 1000
REP Puanı : 22033
уυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond repute
Seviye: 67 [♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥]
Aktiflik: 1628 / 1655
Güç: 3701 / 29876
Deneyim: 20%
İletisim
уυѕυƒ - MSN üzeri Mesaj gönder

Standart

 

17- "Mesel" aslında "misil" ve "nazîr" yani bir şeyin benzeri eşi mânâsınadır ki "Kâmus" mütercimi "bektaş" (eş akran) diye göstermiştir. "Şebeh"

"şibih" "şebîh" denildiği gibi "mesel" "misil" "mesîl" denilir. İkinci olarak vaktiyle bir olay ve bir tecrübe münasebetiyle söylenmiş olup "atalar sözü" diye dilden dile dolaşan güzel sözlere "darb-ı meseller"e ad olmuştur. Çünkü bunların kaynağı denilen ilk hadiseler üz e rine söylenilen son hadiseye benzer sayılarak temsil edilmiş bulunur. "Sütten ağzı yanan yoğurdu üfler de yer." gibi. Üçüncüsü şaşılacak ve garib bulunacak tuhaf ve ibretli bir hale veya bir sıfata veya bir kazıyye (önerme)ye ve hikayeye de "mesel" denil i r ki darb-ı mesel gibi dilden dile dolaşmaya ve her yerde söylenmeye layık olduğu cihetle ondan istiare edilmiştir. Bu sadece nakil ve hikaye olunur. Darb-ı mesel gibi her söylenişinde bir teşbih ve temsil mânâsı gözetilmez. Fakat ilk söylenişi hakika t de olabilir bir temsilî istiare de olabilir buna "destan" da denir. "Dillere destan oldu." deriz. Destan şiirleri bundan alınmıştır. Bu mânâdan delil ve hüccet mânâsına da gelir. Çünkü bu gibi meseller gerek bir nadir hakikat olsun ve gerek bir tahyi l (akla getirme) ve temsil yani sırf bir masal olsun bir yaygın şöhreti içerdikleri zaman bazı gerçekler onlara benzetilerek söylenir. Mesela "Bu iş kurt ile kuzu masalına benzer." denilir. Biriyle diğerine temsil edilerek delil getirilir. İşte edebiyat t a bir hakikati diğer bir hakikate veya bir hayale veya meşhur bir mesele benzeterek örneğe ait bir şekilde ifade etmeye "temsil" adı verilir ki teşbih veya istiare hakikat ve mecaz kısımlarına ayrılır.

Edebiyatta anlatma ve cazibe nokta-i nazarından temsilin beyan ile ilgili büyük önemi vardır. Çünkü çoğunlukla akıllar kuruntuların müdahale ve saldırılarına maruz olduklarından gizli düşünceleri iyice anlamaktan mahrum kalırlar. Temsil ise kuruntuları akla bağlar da hakikati cahil ve anlayışı k ıt kimselere bile anlatmaya sebep olur. Çünkü temsil ince ve düzenli gizli düşüncelerin perdelerini atarak onları açık hissedilen şeyler kisvesi içinde açıklar tanınmadık şeyleri tanınmış görülmedik şeyleri görülmüş gibi ortaya çıkarır ve anlatır. İş b unun yerini bilmek ve güzel kullanabilmektir. Zamanlar olmuş ki geçmiş dinlerin akla uygun düşüncelerinin ruhu karinesiz temsiller ile anlatılmış ve yayılmış; temsili tersîm (resmetme) ve tecsîm (cisimlendirme) ile semboller de takip etmiş ve bu şekild e ruhlar unutulup putlara sembollere tapılmıştır. İşte İslâm dini âyetinde olduğu gibi imanı hissedilen ve görülenden önce doğrudan doğruya aklî ve kalbî olan gaybe ve hakikatin başlangıcı ve sonucu bulunan tek hakka dayayarak insana ait ruhu mesel d en hakikate temsilden tahkike yükseltmiş ve Kur'ân bu yükselmeyi temin için gerçekleri aklî ve kalbî değerleriyle sağlam bir şekilde açıkladıktan ve tebliğ ettikten sonra o akla uygun düşünceleri temsiller ile de anlayışa yaklaştırmış ve telkin

etmiştir. Ve bunu yaparken tahkik ile temsil arasına açık bir karine koyarak doğru ile yanlışı birbirine benzemekten saklı tutmuştur. Bu sebeple Kur'ân'ın açıklama üslubunda tahkik karşılığında temsiller ve muhkemler karşılığında müteşabihler dahi bulacağız. İşte üslub-i beyanda tahkik ve temsil üstünlüğüne ilk olarak bu âyetten başlıyoruz. Bundan önce münafıkların halleri tahkik yoluyla tesbit edilmiş olduğu halde şimdi de temsilî yönüne geçiyoruz. Bundan ve bir sayfa sonraki âyetinden o kadar açık bir şekilde anlarız ki Kur'ân temsil üslubunu da içermekle gerçeklerini rümûz ve temsile boğmamış zahirin hakkını hak temsilin temsil olarak karine ile anlaşılmasını tercih ve temin etmiştir. Şu halde bu konuda sözlü ve duruma ait karine bulunmayan yerlerde çelişk i ile zata ait imkanı seçebilen akıl karinesinin delaletine başvurulur. Ve böyle bir temsil karinesi bulunmadıkça Kur'ân'ın zâhiri yalnız vehmî anlayışa ait uzak görme ile te'vil edilemez. Bakınız bu âyette temsil karinesi lafzan bile ne kadar açık ve çok t ur. şu halde bu esas itibariyle bir teşbihdir. Ve "mesel"i "mesel"e teşbihtir. Burada "mesel" şaşılacak hal garib olay mânâsınadır. Yani bunların halleri ve özellikle hidayeti verip sapıklığı satın alma durumları şu ateş yakan ve ateş yakanlar kıss a sına benzer ki birisi bir ateş yakmak istemiş ateş parlayıp da yakanın etrafındaki şeyleri aydınlatınca Allah o kimselerin bütün ışıklarını daha doğrusu göz nurlarını alıvermiş de onları karanlıkta bırakmış ne aydınlık ne bir şey hiçbir şey gö r mez olmuşlar görmez bir durumda kalmışlar. Ateş mi sönüvermiş? Bir hayli tefsirci öyle açıklamışlar. Fakat ateş sönmeden aydınlık devam ederken Allah'ın onların görecek göz nurlarını alıvermiş olması daha açık ve daha güzeldir. "Keşşâf tefsiri" sahibi "Yaratılışın kastedilmesi en uygunudur." derken bunu seçmiş gibidir ki devamı da bunu gösteriyor.

18-Buyuruluyor ki bunlar sağırdırlar dilsizdirler kördürler bu halden dönüp önceki nurlu hali bulamazlar. Daha açığı: Artık kendilerine gelemezler tamamen sersem şaşkındırlar. Şu halde yolu nerede bulacaklar? Bu şekilde sönen yalnız göz nurları değil bütün şuur nuru idrak nuru olduğu anlaşılıyor ki bu mânâ ifadesindeki mühürleme ve basımın daha kuvvetlisidir. Bu şekilde hikayedeki ateş yakan n urları gidenlerin dışında kalır. ve zamirlerinin lafız ve mânâ itibariyle müfred (tekil) olması açıktır. Resulullah'ın davet ve hidayeti (doğru yolu göstermesi) karşısında münafıkların durumlarının da tıpkı ateş yakıcının parlattığı ışık karşısında g ö zleri Allah tarafından görmez oluverenlerin durumu

gibidir. Araplarda ateş yakmak ışıklandırmak maksadıyle de yapıldığından bu mânâlarda kullanılır. Aynı şekilde yangın çıkarmak gibi suikastla da olabileceğinden fitne ve fesat çıkarmak mânâsına da gelir. Ve burada ikisine de ihtimali vardır. Bundan başka davet hayra da olur şerre de. Şu halde yangın çıkarmak ve kötülüğe davet etmek mânâlarına alındığı zaman nurun alınması ateşin söndürülmesi demek olacağı açıktır. Ve bu şekilde ateş yakan karanlıkta k alanlardan olur ki bu ateşi yakan münafıkların başıdır. tekildir veya çoğuldur ve çoğul mânâsınadır. Ve birçokları böyle tefsir etmişlerdir. Fakat ateş yakmak aydınlatmak ve hayra davet etmek mânâsına düşünüldüğü zaman gerek ateş yakıcı ve gerek olan akıl sahibinin nuru sönmemiş olduğu halde kavramında dahil olan hayvanlar takımının nurları sönmüş ve o ışıktan ancak bunlar mahrum kalmış olurlar. Bu takdirde ancak zamiri "mâhavlehû" daki içinde bulunan hayvan gibi insanlara döner. Birinci şek i lde "mesel" için büyük bir güzellik ve fevkaladelik yok gibidir. Gerçi yanan bir ateşin birden bire sönüvermesi garip ise de şiddetli bir rüzgar gibi bir sebeple az çok yine alışılmış görünür. Fakat ışık dururken şuurun görme kabiliyetinin esasından kay b oluvermesi ilâhî bir harikadır. Ve meselin en güzel noktasını teşkil eder. Bundan başka birincide temsil basittir; bir bütünü diğer bir bütüne benzetmektir. İkincide ise iki bütünün düşünülmesinden meydana gelen bir bütünü diğer böyle bir bütüne benzetm e k suretiyle bir derece daha tamlama vardır: Peygamberin davet ve hidayeti karşısında münafıkların "ateş yakıcı" karşısında etrafındakilerin bir kısmı. Muhammedî davet ve onun irşadı ebedî fakat münafıkların anlayış nurlarını Allah almıştır. Ve belki bun l arın içinde başlangıçta kalbî iman da nasip olduğu halde sonra bozgunculuğa sapan kalben dinden dönerek imanının nurunu kaybedenler bile bulunmuştur. Kur'ân'ın nazmı işte bu temsili böyle mânâ tabakaları ile çok yönlü olarak açıklamıştır ki her birin i n bir sahih yönü vardır. Muhammedî davetin ateş yakma ile gösterilmesi ise ikinci temsilde görüleceği üzere şunu anlatır: Bu davet bir taraftan müjdeleme diğer taraftan korkutmayı ihtiva eder. Bu davet cennetin karşısında bir de cehennem ateşi gösteriy o r. "Bu ateşten kaçın şu cennete koşun." diyor. Münafıkların da bu müjdelere ağızları sulanıyor; korkutmadan da başları dönüyor ağızdan "âmennâ=inandık" diyorlar hidayet buraya kadar geliyor fakat kalplerine iman girmiyor. Çünkü anlayışlarının nuru sön m üş fenalığa ceza veren adil bir Allah'a inanmak istemiyorlar. Her türlü emellerine kul gibi hizmet edecek adalet etmekten aciz bir ilâh istiyorlar.

(Kemeseli sayyibin) yahut

(Kemeseli zî sayyibin) takdirindedir ki birincide münafıklar kıssası toptan yağmur kıssasına benzetilmiş ve kıssaların ayrıntılarında benzerlik gözetilmemiş bulunduğundan yalnız "mürekkeb teşbih"; ikincide ise kıssaların birimlerinde dahi teşbih gözetilmiş bulunacağından buna da "mefrûk" veya "müferrak teşbih" denir. "Sayyib" kelimesi aslında "isabet" kelimesinin sülasîsi (üç harflisi) olan masdarından sıfat-ı müşebbehe olup şiddetle dökülen yağmura bir de şiddetli buluta isim olmuştur. "Semâ" özel mânâsıyla "gök" dediğimiz şu kubbe başımızın yukarı tarafında d i reksiz telsiz açılmış koca şemsiyedir ki Peygamberimizin dilinden "yükseltilmiş tavan" ve mevc-i mekfûf (hapsedilmiş dalga) diye rivayet edilmiştir. Esas mânâsı yüksek demektir ki insanın üst tarafına gelen her yüksek şeye söylenir. Ve her ufkun bir s e ması olur. Ruhlar ve akıllar âlemi de bir veya daha fazla semalardır. Şu halde (semâ) kelimesi esasen izâfî (bağıntılı) bir mânâyı içeren bir cins ismi olup küllî ve cüz'î belirleme kastedildiği zaman (es-Semâ') denir. Burada yağmur denildikten son r a gökten geldiği belli iken denilmesi bütün bir ufku kaplayan bilinen semayı açıklayarak bu yağmurun bir taraftan değil semanın her tarafından geldiğini anlatmak ve meselde yağmurla beraber bütün o semanın manzarasını tasvir ettirmek ve bir de "say y ib"in önce yağmur mânâsını akla getirme nüktelerini içerir.

19-Mânâya gelelim: Yahut o münafıkların hali bir yağmur kıssasına diğer ifadeyle yağmura tutulanlar kıssasına benzer ki semanın her tarafından "bardaktan dökülür gibi" boşanmış kuvvetli bir yağmur onda türlü türlü karanlıklar var. Gece karanlığı kara yağmur bulutu dünyayı kaplamış yağmurun yoğunluğu da bunlara eklenmiş insanın içini sıkıyor mu sıkıyor; göz gönül kararıyor mu kararıyor. Şu halde karanlıklar katmerlenmiş iç dış zifiri karanlık bundan başka dehşetli bir gök gürültüsü titretici bir patlayışı gürleyişi var ki beyinlerde çatlıyor ufuklarda gürlüyor bir de şimşek şimşek çakışı. Çakıp şakıdıkça parlayıp yıldıradıkça bir ümit ışığı gibi karanlıkları yarıyor yürek l eri ağıza getiren bir halecan (yürek çarpıntısı) veriyor. Bunlara tutulanlar parlayarak geldiği için yıldırım çarptığını mahvettiği için sâika (ve çoğulunda savâık) denilen gözlere şimşek kulaklara gök gürültüsü halinde gelen ucu nereye dokunursa yo k eden insanı ve hayvanı bir anda mahveden madenleri eriten demiri mıknatıslayan mıknatısların

kutuplarını alt üst eden özetle (es-Savâık) denilince her türlü felaket ve yok ediciliği ile bilinen o âteşîn kamçılardan o dehşetli kıvılcımlardan yıldırımlardan parmaklarını kulaklarına tıkıyorlar bunu da ölüm korkusuyla ölümden sakınmak için yapıyorlar. Fakat kulak tıkamak neye yarar korkunun ecele faydası ne? Allah bütün kâfirleri her taraflarından içlerinden dışlarından dünyalarından ahire t lerinden kuşatmıştır. İlâhî kudretin kuşatmasından dışa çıkmak mümkün mü? Allah'ın izni olmadıkça bundan kurtulmalarına ihtimal mi var? Yıldırımdan korkulmaz mı? Ölümden sakınılmaz mı? Evet ama bunlardan daha önce Allah'dan korkmak ve O'nun azabından sakı n mak gerekir. Yıldırımları yapan kim? Bütün bu alâmetleri belirten kim? Bulutların arasından o su hazinelerinin içinden bu ateşleri çıkartan kim? Onları tâ uzaklardan kulaklara işittiren gözlere gösteren kim? Sakınmak hissini veren ona göre tedbir almak kabiliyetini ihsan eden kim? O yıldırımların çıkış noktalarını isabet noktalarını tayin eden ve bulutları ona göre sevk ve idare eden kuvvetler melekler kimin? Hepsi hepsi Allah'ın yıldırımlar da Allah'ın bir belası azabının bir örneğidir. Bunlardan k o rkup sakınmak istiyenlerin daha önce Allah'tan korkmaları ve onun emirlerine kanunlarına uyarak felaketten sakınmanın nimetine ermenin yolunu bilmeleri gerekir. Bir Allah korkusu insana bütün korkuları attırır. Allah'ın izniyle her korkudan kurtulmanın bir çaresi vardır. Fakat Allah'tan kurtulmanın imkanı yoktur. O da iman ve kulluk etme ister; kanunlarının emirlerinin tatbikini ister. Ona bununla yaklaşılır; azablarından bununla korunulur kurtuluş bulunur. Yoksa gök gürültüsü ve şimşeği gördükten son r a yıldırımdan korkmanın kulak tıkamanın hiçbir faydası yoktur. Şimşek çakınca olan olur yıldırım yerini bulur. Gök gürültüsü işitildiği zaman da bunlar beş on saniye önce olmuş bitmiştir. Ümit ve müjde şimşeğin yaldızlı çakışında değil gök gürültüsünün gümbürtülü gelişindedir. Bilmeyenler gök gürültüsünü şimşekten sonra yıldırımı da bu gürültü ile beraber gelir zannederler. Halbuki yıldırım şimşekle düşer. Esas itibariyle gök gürültüsü de onunla beraber patlamıştır. Daha esasında gök gürültüsü o yıldı r ımı çıkaran sarsıntıda sadmede vuruştadır. Bulutlara havaya bu darbeyi vuran bir kuvvet onu idare eden bir melek vardır ki gök gürültüsü ismi ona kadar dayanır. Bu kuvvet bu melek buluttan buluta buluttan havaya darbeyi indirdiği zaman sarsıntıdan b ir gürültü ile bir ateş bir kıvılcım çıkar şimşek bu kıvılcımdır yıldırım bundadır. Ses ağır gelir sonra işitilir ve geldiği zaman "Size geçmiş olsun Allah'ın izniyle yıldırımı düşürdüm siz kurtuldunuz." der. Şu halde olay dıştan zannedildiği gibi şimşek sonra gök gürültüsü ve

yıldırım değil gerçekte ve Allah katında gök gürültüsü şimşek ve yıldırım şeklindedir. Size de şimşek yıldırım ve gök gürültüsü şeklinde görünür ve işitilir. Bunu bilmeniz anlamanız gereklidir. Bunun için Allah Teâlâ (ra'dün ve berk) buyurmuş. Gök gürültüsünü öne almakla beraber aralarını "mutlak cem' " için olan "vav" ile bağlamış (şimşek sonra gök gürültüsü) buyurmamıştır. Bunu Fen Bilimlerini okumamış ve ümmî olan Hz. Peygamber kendi kendine elbette bilemezdi. A l lah bildiriyor ilim ve fen ehli de bunu tasdik edeceklerdir. Ederken ilâhî vahyin hakikatini anlamaları gerekir. Hele elektrik olaylarıyle delil getirerek görülmeyen esir (cevher)i bulmaya çalışanlar Allah'ı daha önce anlamalı Peygamberine vahyinin hak olduğunu da hiç olmazsa bu gibi ince noktalardaki fennî te'yitlerle itiraf etmelidirler. Gök gürültüsünün bir tesbih olduğunu bunu işitenlerin hamd ve şükretmesi gerektiğini de unutmamalıdırlar. Yıldırım hakikaten müthiştir. Bir ilâhî beladır. Ve şimşek i le beraberdir. Fakat bundan korunmak önceden maddî ve manevî bir yıldırım siperi bulmak gerektir. O da Allah'ı emirlerini ve kanunlarını tanımakla olur. Şimşek çaktıktan sonra kulak tıkamanın hiçbir mânâsı yoktur. O zaman insan kurtulursa sırf Hakk'ın y ardımı ile kurtulur ve gök gürültüsünü işittiği zaman da kurtulmuş olduğunu bilir. O zaman Allah'ın kudretine hamd ve şükretmesi gerekir. Bunlar ve bunları anlatan Kur'ân hep hak âyetlerdir. Bu davetlere ve bu irşadlara kulak tıkamak ne bedbahtlıktır!

Gök gürültüsü ve şimşeğin yıldırımın maddî ve manevî gerçeğini açıklamak için lügatta dine ve felsefeye ait tarifler vardır. Lügata göre ra'd (gök gürültüsü) buluttan çıkan korkunç sesin ismidir ki başlangıçta ani bir patlayış ve sonra hayli devam ede n bir gürültü olur. Biz buna gök gürlemesi deriz. Bu kelime aslında titremek veya titretmek diğer deyimle zangırdamak ve zangırdatmak mânâlarıyle ilgilidir. Şimşek parıldamak yıldıramak mânâsıyla ilgili olup buluttan ani olarak çıkıp yıldırayarak şakıy a rak sönüveren bir parıltının ismidir ki dilimizde şimşek denir. Bunun çakmasına da denir. Yıldırım gayet şiddetli çok çabuk bir sadme bir çarpıştır ki bir ateş parçasıyla çarptığını yok eder bu münasebetle ölüm şiddetli azab mânâlarına da kullanılı r. Dilimizde buna yıldırım denir ki yıldırma ve yıldırama mânâlarıyla ilgisi açıktır. Râğıb der ki gök gürültüsü şimşek ve yıldırım aslında bir şeyin üç çeşit tesirleridir.

Dinî izahı: Bulutları Allah Teâlâ'nın iradesine göre yağmur yağacak yerlere sevk ve idare eden bir melek (yani anlayışlı ve hareket ettirici bir kuvvet) vardır ki ismine "gök gürültüsü" denir. Bu melek rüzgar meleklerinden başka olarak bulutları özel şekilde zorlar ve sevkeder. Bunun sevki rüzgarın sevki gibi

taş yuvarlarcasına değildir. Bu tıpkı bir çobanın şarkı söyleyerek deve sürmesine benzer. Diğer deyişle ruhun bedeni idare etmesi sözün nağmenin diğerine tesir yapması gibi içten tesir eden ruhanî ve dinamik bir tesirdir. Bu melek bulutlarda bir uygunsuzluk gördüğü zam a n çarpar haykırır bu haykırış onun Allah'ın kudretini ilan eden bir tesbih ve tekbiridir. İşitilen gürültü zahirî gök gürültüsü budur. Haykırırken hiddet ve şiddeti çoğaldıkça ağzından ateş saçar diğer bir deyişle nurdan ateş kamçıları çalar. Görülen şimşek bu kamçılardır. Yıldırım bunun yani ateşin vuruşudur. O kamçının ucu nereye dokunursa yok eder. Bunun hepsi o meleğin yani "ra'd"in bir vuruşundan ibarettir. Bu darbenin havaya ve dolayısıyle insan ruhunun işitme gücüne tesir ve tezahürü gök gürü l tüsünün sesi; daha inceden ve daha çabuk gözüne tesir ve tezahürü şimşek; dokunduğu şeye dokunma tezahürü yıldırım adını alır. Buluttaki tesirinin mahsulü de itaattir. Ve bunların hepsi Allah'ın emrini icra etmekten ibarettir. Bu âyette ra'd gök gürültüs ü nün sesi mânâsına olmakla beraber aslına da işarettir. "Gök gürültüsü övgüsüyle O'nu tesbih eder." (Ra'd 13/13) Bu meleğe gök gürültüsü meleği zorlayıcı melek ateş tutuşturma meleği; şimşek fiiline de melek darbesi meleğin parlaması denilmiştir.

İşte Ashab devrinden itibaren en eski kıymetli tefsircilerden rivayet edilen açıklamalara göre gök gürültüsü şimşek ve yıldırım olaylarının gerçeği böyle kuvvet prensibine döndürülmüş fakat kör kuvvet değil dinamik ruhanî idareci ve idrak sahibi bir hareket ettirici olan melek kuvvetine döndürülmüştür. Fennî izahların hiç biri buna aykırı olmamış ve bu daireden çıkmamıştır. Ancak kör kuvvette sıkışıp kalanların anlayışı buralara varamaz. Şu halde felsefî tarifine gelelim: Vaktiyle en meşhuru b u lutların çarpışması yani sürtme ve dokunma ile çakmak taşından çıkan ses ve kıvılcım şeklinde açıklanmış idi. Fakat İbnü Sina "Şifa"sında bunu pek beğenmemiş bulutların ta denizlerden göllerden su buharı halinde çıkarken tamamen saf olmayıp az çok dum a n buharı ile ve biraz da ısı ile çıkmaları ve yükseldikçe su buharının daha önce soğuması hasebiyle öbürlerini arada sıkıştırmaları ve nihayet bu sıkışmanın şiddetlenmesi ile onların püskürmesi ve parlaması hususlarını ileri sürerek uzun uzadıya açıklamış ve özetle şöyle demiş: "Çoğunlukla gök gürültüsünün ve şimşeğin sebebi rüzgara ait harekettir ki ses çıkarır parlar ve bazan şimşek ve parıltı da gök gürültüsüne sebep olur. Çünkü... Çünkü..."

İbnü Sina'dan çok önce olan İbn Cerir et-Taberî tefsirinde diyor ki: "Diğer birtakım ilim ehli gök gürültüsü bulutların altında boğulan rüzgarın fırlamasıdır.

Ses bundandır. İbn Abbas hazretleri Ebu'l-Huld'e bir mektup ile "Gök gürültüsü nedir?" diye sormuştu. O da "Gök gürültüsü bir rüzgardır." diye cevap vermişti. Fakat İbn Abbas hazretleri kendisi "Gök gürültüsü meleklerden bir melektir." diyordu. Demek İbnü Sina'nın rüzgar teorisi de eski bir teori olmakla beraber bunun sebebini ta denizlerden gelen duman buharı ve ısıya kadar götürmek nokta-i nazarı havanın ve bulutların elektriklenmesi hakkında kararlaşmayan görüşler yanında şimdiki tabiat ilmi de mevcut bulunuyor. Bugünkü felsefî açıklamaya gelince bunları elektrik olaylarına tatbik etmişlerdir.

Öteden beri Yunanca elektron denilen elektrikte görünen bir cezb (kendine çekme) özelliği vardı. Sonradan bu özelliğin az çok her cisimde bulunduğu anlaşıldı. Ve buna elektriklenme denildi. Fizik bilginleri tabiat olaylarında âdet olarak etkili olan ısı ses ışık çekicilik gibi bazı etkenler sayarla r ki elektrik de bunların beşincisi oldu. Ve bunun çeşitli sürtünmelerden meydana gelen kimyevî etkileri veya diğer vasıtalarla meydana gelip dinamik elektriklenme denilen kısımları bulundu. Bugün sanayide birçok tatbikatı yapılan altın gümüş yaldızlama eritme kalıba dökme ve kuyumculuk telgraf telefon aydınlatma yakma ve tedavi gibi birçok hususlarda istifade edilen elektriğin elde edilmesi ve kullanımı için çeşitli aletler cihazlar makineler yapıldı. Bununla beraber elektriğin esası ve mahiyeti ne olduğu tamamen anlaşılamayıp ateşe ve ışığa ait madde gibi varsayımlarda kaldı. Nihayet ısı ve ışık gibi cisimlerin atom denilen en küçük parçalarının özel bir şekilde hareketinden veya bunların arasını işgal eden bir esir (cevher)in hareketinden mey d ana geldiği göz önünde bulundurularak daha çok bu sonuncuya önem verildi. Ve özetle bütün kuvvetlerin esasında bir hareket enerjisine dönüşmesi fen ilimlerinin en kuvvetli görüşü oldu. Hakikaten elektrikte de hareket ısı ışık değişiklikleri hep görülüyo r. Şu halde elektrik fennin en önemli bir kuvvetidir. Bu da biri erkek biri dişi gibi pozitif (artı) negatif (eksi) iki cinse ayrılıyor. "Ne yücedir o (Allah) ki bütün çiftleri yaratmıştır." (Yâsîn 36/36) Bunların bir cinsten olanları birbirlerini i t iyor def ediyor; ayrı cinsten olanları da birbirlerini çekiyor birleşiyor. Ve cisimlerin yüzeyleri bunlarla doluyor ve boşalabiliyor. Bunların birleşmeleri gizli ve açık olmak üzere iki türlü oluyor. Mesela silindir biçiminde uzunca bir şey bir elektri k yüklüsüne yakın bulunduğu zaman bu silindirli şey de etki ile ayrı cins iki akımı taşıyıcı oluyor ve havanın bunun üzerindeki baskısı bunların

birleşmesine engel oluyor. Fakat bir vasıta ile bu baskının şiddeti azalır veya iki akımın gerilim kuvvetleri ona üstün geliverirse bundaki artı eksi iki cins elektrik birbirleriyle hemen birleşerek üzerinden yok oluyorlar ki buna elektrik boşalımı denilmiştir. Bunlar bu birleşim esnasında bazan çakmak gibi bir vuruş yapıyor ve bir kıvılcım da çıkarıyorlar ki böyle gürültü yaparak birleşmelerine gök gürültüsüne ait birleşme deniliyor. Bu kıvılcımları biz tramvaylar işlerken -çoğunlukla geceleri görürüz. İşte bu aletlerde görülen bu olay epeyce bir zaman önce hava ile ilgili eserlere uydurularak gök gürültüsü şimşek ve yıldırım bunlarla izah edilmiştir. Bunun için yıldırım şöyle tarif ediliyor: "Çeşitli cinste elektrik taşıyan iki bulutun elektriklerinin yahut bir bulut ile yer küresi elektriklerinin gerilişleri havanın karşı koymasına üstün geldiği anda iki ç eşit elektriğin birbirleriyle birleşmeleri sonucu vaki olan bir elektrik boşaltım ve tahliyesidir ki gök gürültüsü bunun sadmesi ve gürültüsü şimşek bunun kıvılcımıdır."

Vaktiyle İbnü Sina "Şifa"sında diyordu ki şimşek ile gök gürültüsü aynı zamanda vaki olurlar. Fakat ses zamanla ilgili olduğu için geç işitilir. Işık ise zamanla ilgili olmayıp ani olduğundan daha önce görülür. Bugünkü fen de diyor ki gök gürültüsü ve şimşek aynı zamanda vaki olur. Gerek ses ve gerek ışık ikisi de zamanla ilgilidi r. Fakat sesin hızı saniyede 337 veya 340 metre; ışığın hızı ise -az çok ihtilaf ile beraber- üçyüz sekizbin kilometre olduğundan daha az mesafelerde ani olarak görülür. Yani yıldırım şimşekle beraber düşmüş varacağı yere varmıştır. Gürültüsü de sonradan beş ila on saniye kadar fark ile işitilir. Mesafeyi tahminen bilmek isterseniz bir şimşek çakınca saate bakınız ve dinleyiniz birkaç saniye sonra gök gürültüsünü işitirsiniz. Aradan kaç saniye geçmiş ise onu 340 ile çarpınız (mesela 7X340 = 2380). Bu 2 3 80 metre size o fırtınalı bulutla aranızdaki uzaklığı gösterir ki ışık hızına göre bu bir an meselesidir. Çünkü ışık bu mesafeyi bir saniyenin yüzyirmibeşte bir bölümü kadar bir zamanda katedecektir ki bunu biz hissedemeyiz. Bu ifadeye göre "Yıldırım m u tlaka gökten yere düşer." şeklinde olmayıp tersine de olabilir. Çünkü elektirik akımı her tarafa yayılabilir. Fakat çoğunlukla elektrik nakledici cisimlere saldırdığından ve yer ise pek çok elektrik nakledici olduğundan genellikle yıldırım gökten yere düş m ektedir. Fakat haricî bir sebeple yer artı elektrikle ve kendisine yaklaşan bulut eksi elektrikle dolu olduğu zaman hücum daima artıdan eksiye olduğu için yıldırımın yerden göğe doğru çıkması da mümkün ve olmuş bir şeydir deniliyor.

Akıcı elektrik el ektrik nakleden cisimleri çekmek veya onlara hücum etmek

özelliğine sahip olduğundan nakledici olan ağaçlara binalara ve özellikle madenden yapılmış eşya üzerine düştüğü görülmüştür. Bunun için böyle fırtınalı havada ağaç altlarında ve bu cümleden olarak nakledici olan çınar ve kavak ağaçları altında saklanmak çok tehlikelidir. Çam ve fıstık ağaçları pek nakledici olmadığından bunların altında korunmak nisbeten mümkündür. Paratoner (yıldırım kıran) ve halk arasında yıldırım demiri denilen demirin dairesi en emin yerdir. Bu da Hakk'ın bir kanunudur. Fakat bunlar da gök gürültüsü ve şimşekten önce ve ecel gelmediyse mümkün olabilir. Yıldırım ne yapar? Çok şeyler yapar Allah korusun insanı ve hayvanı bir anda yok eder. Ve yanması kabil olan cisimleri yakar. Madenleri eritir. Nakledici olmayan cisimleri kırar. Yer kütlesine girişi esnasında geldiği yönde ne cins cisim bulunursa hepsini erittiğinden geldiği yerde cam ebrusu ile karışmış yaklaşık on metre uzunluğunda dirgen gibi bir çeşit çatal külçe hasıl olu r ki buna da yıldırım demiri denilmiştir. Eğer demir değneğe rastgelirse mıknatıslar eğer mıknatıslı bir şey bulursa kutuplarını değiştirir.

Gök gürültüsünden meydana gelen çatlayıştan sonra devam eden gümbürtü hakkında çok görüşler varsa da henüz kararlaşmış değildir. Bazıları ses dalgasının yeryüzü ile bulutlar arasında bir kaç defa yankı yapmış olmasına yöneltmekte diğer bazıları da gök gürlemesi denilen olayın çok ve kıvılcımlardan oluşmuş olup yeryüzüne gelinceye kadar ağırlıkları çeşitli taba k alardan geçmesine ve her tabakanın sesi ayrı olduğundan hepsinin anılan karma patlamayı teşkil ettiğine kanaat getirmektedir. Demek ki bugünkü ilme göre parlamak gürlemek yakmak gibi en az üç görünümü bulunan gök gürlemesi şimşek ve yıldırım olayları; vurma kıvılcım cereyan alâmetleri gösteren ve esasında elektrik boşaltımına dönen bir olaydır. Hafif rüzgarlı havada elektrikli aletlerde meydana gelen kıvılcım ve çarpmanın rüzgarlı havada vaki olan bu olaylara benzemesi dolayısıyle fen bilginlerinin çoğu gökte şimşek gök gürlemesi ve çatlama ile tatbik etmek fikirlerinde bulunmuşlar ve son olarak bunu bir hayli tecrübelerle te'yit etmişler ve bu konuda bazı kanunlar tesbit eylemişlerdir. Ve bu şekilde rüzgarlı havanın ve bulutların elektrik ile yükl ü olduğunu kabul etmişlerdir. Rüzgarlı havadan ayrı olarak her zaman az çok akıcı elektrik bulunduğu ve bunun bazan artı ve bazan eksi çeşidinden olduğu ileriye sürülüyor. Açıkladıklarına göre bulutsuz güzel zamanlarda hava artı elektrik ile yüklü olup m i ktarı günün saatlerine göre değişir ve bu cümleden olarak yeryüzünden 130 metre yüksekten itibaren çok yükseklere kadar artar. Fakat bu değişmenin sebebi

ve hangi kaide altında arttığı meçhul kalmıştır. Binalı ve ağaçlı olan yerlerde elektrik alâmetleri hemen hiç yok gibi ancak şehirlerdeki geniş meydanlarda az miktarda artı elektrik bulunuyor. Güneşin doğmasında havanın kütlesindeki artı elektrik gayet az iken zevale iki saat kalıncaya kadar en yoğun sınırına ulaşır. Zevalden sonra batmaya bir saat ka l ıncaya kadar ağır ağır azalır güneşin batmasından iki saat sonra yine artmaya başlar. Kış mevsimi elektriğin miktarı yazdan daha fazla olur. Gökte birçok bulut bulunduğundan havanın elektriğine nisbeten bazan artı ve bazan eksi olur. Gökte bulunan bulut l arın hareketi çok olduğu takdirde havanın kütlesindeki elektriğin cinsi saatten saate değişir. Fakat fırtınalı ve yağmurlu zamanlarda devamlı olarak artı ve eksi cinse değişir. Ve bununla beraber elektriğin şiddeti hemen hemen belli miktarda bulunur. Öze t le rüzgarlı havanın ve bulutların elektrik ile yüklü olduğu tecrübeyle ispatlanmış sayılıyor ise de sebepleri şimdilik varsayımlarda kalmıştır. Bazıları diyor ki damıtık su buharlaştığı sırada hiçbir elektrik alâmeti görülemediği halde alkali bir sıvının buharlaşması esnasında buharı artı ve eksi elektrik ile yüklü oluyor. Şu halde yeryüzünde bulunan denizlerin ve göllerin sularında az çok tuz bulunduğu ve bunların devamlı olarak buhara inkılab ettiği açıkça ortada olmakla rüzgarlı havanın bu sebeple a r tı elektrik ile yüklü olduğu sanılıyor. Diğer bazıları ise yerküresini büyük bir galvanizme cihazı sayarak kütlesinde meydana gelen kimyevî tesiri kendisini eksi elektrik ile yüklemiştir ve bu sebeple yüzeyine temas eden rüzgarlı hava da artı elektrik ile yüklü olur demişlerdir. Bundan dolayı özel bir tecrübe ile açıklandığına göre su ile bulut birbirine dokunduğu zaman daima bir elektrik akımı hasıl olur. Bunun da suda boş bulunan yabancı maddelerin cinsine göre bazan eksi ve bazan artı olduğu ve bulutla r da denizlerden ve göllerden uçan su buharının sıkışmasından meydana geldiği için ona göre bazısı artı ve bazısı eksi elektrik ile yüklü bulunur. Yeryüzü de yukarda geçtiği üzere tabii olarak eksi elektrik ile yüklü bulunduğundan yüzeyine dokunan rüzgarlı hava da artı elektrik ile yüklü olur demektedir. Özetle hava elektrikleniyor bulutlar elektrikleniyor. Ve bu elektrikler gerginleşip geriliyor havanınki çoğunlukla bulutların tesiriyle gerildiği halde bazan harici bir vasıta ile de oluyor. İki bulut a r asında veya bulutla hava arasında böyle artı-eksi iki zıt ve gerilmiş iki elektriğin karşılaşmasında artı eksiye hücum ile eksinin onu çekmesinden sadme ve kıvılcım gök gürlemesi ve şimşek meydana geliyor.

Görülüyor ki ses ısı ışık ayrı ayrı birer tabii amil görünürken hepsi bir harekete dönüşüyor. Hareket cisimlerin kütlesinde olduğu gibi en ufak parçalarında atomlarında da oluyor. Hareketin kaynağına yani hareket ettirene

(muharrike) de kuvvet adı veriliyor. Ve her hareket özelliğine göre bir kuvvetin eseri sayılıyor. Demek ki "esasında elektrik bir kuvvettir" denildiği zaman "bir muharriktir" denilmiş oluyor. Din dilinde ise bu muharrike daha güzel bir deyim olmak üzere "melek" deniliyor. Şu kadar ki melek denilirken ruhanî bir idrak eden muh a rrik tasavvuru da eklenmiş oluyor. Zaten kuvvet denildiği zaman bizzat muharrik ve kendisini anlayan ruha kadar gitmemek mümkün değildir. İşte bu olaylardaki körlüğü bir ilim kudretiyle düşündüğümüz zaman gerçeği bulmuş olursunuz. Elektriğe ait birleşme d e bir idrak edicinin esir (cevher) baskısıdır. Buna göre bu açıklamalara bile lüzum kalmadan pek iyi anlaşılır ki zorlama meleği yanma meleği meleğin çekmesi zıtlaşma kayıtlarıyle dinî dilde ilk olarak rivayet edilen esas tabiat ötesi kuvvet görüşüyle bu fennî açıklamanın özüne uygundur. Evet artı elektriği eksi elektriğe saldırtan o zorlayıcı melektir. Ve bu bir darbe (vuruş)dir. Bundan çıkan ses (gök gürlemesi) o meleğin kendisidir. Şimşek de bir yanma bir kıvılcımdır. Ve bunların bütün sırrı zıt l aşmayı kaldırmakla birliği hak olan emre uymayı temin oluyor. Yıldırıma "yıldırım" denilmesi de çarpıp yakması mahvetmesi yani fiili dolayısıyledir. Açıkta bize göründüğü gibi gök gürlemesi şimşekden sonra değildir. Gerçekte ve Allah katında gök gürle m esi ve şimşek birliktedir. Hatta gök gürültüsünün olayın aslına göre bir öncelik durumu bile vardır. Elektrik şimşeklikten önce gök gürlemesi ve titreşimdir. Bulutlar ve hava daha önce bununla içlerinden titreye titreye geriliyorlar ve bu olayda birbi r lerine saldırırken toplu hareketle değil önce içten içe bu titreyişle bu titreşim ve sarsılma ile saldırıyorlar. Sonra gök gürlemesinin sesi kulaklara ulaştığı zaman yıldırımı hatırlatan titretici bir tesir ile beraber onun artık geçtiğini bildiren bir m üjdesi de vardır. Sonra âyette zulümât (karanlıklar) ve savâık (yıldırımlar) çoğul yapıldığı halde ra'd (gök gürültüsü) ve berk (şimşek)in tekil getirilmeleri de dikkate değerdir.

20-Bunların bu sıradaki hallerini hiç sorma şimşek hemen gözlerini çarpıp alıverecek onlara parlayıverdikçe ışığında yürürler başlarına karanlığı çökerdiği vakit de dikilir kalırlar. Allah dilemiş olsaydı kulaklarındaki işitme ve gözlerindeki görme özelliklerini de alıverirdi. Buna şüphe mi var? Allah Teâlâ her şe y e kâdirdir: Kudreti her şeye ve daima yetişir. Allah'ın güzel isimlerinden biri de kadîr ism-i şerifidir ki pek kudretli hem de daima kudretli demektir.

Kudret fiil ve terkin sıhhati demektir. Bu ölçü ile kuvvetten ayrılır. Çünkü kuvvet bir yöne kudret ise her yöne bakar. Mesela bir taşın yuvarlanışı kuvvetledir. O yuvarlandığı yerden dönemez. Kudret ise sağa giderken tersine de gidebilir. Yaparken bırakabilir. Özetle kuvvet mecburiyet ve çaresizlik; kudret ise seçme ifade eder.

"Şey" mevcut demektir bunda ma'dum (yok olan)a şey denemez. Bilinmesi ve haber verilmesi doğru olabilen mânâsına da gelir. Bu mânâ ile mümkün olan "yok"a da şey denebilir. Fakat bizzat mümteni' (olamaz) olan yok hiçbir şey değildir. O ne bulunabilir ne bilinebi l ir ne haber verilebilir. Lügat bakımından aslı "meşiyyet"ten "sıfat-ı müşebbehe"dir ki "şâi" dileyen "meşiy" dilenmiş mânâlarına gelir. Eşyaya şey denilmesi ilâhî dilemenin ilgisi itibariyle "meşiy" (dilenmiş) olduğu içindir. Bu mânâca Allah'a "şey" d e nmez. Fakat "şâi = dileyen" mânâsına olarak "şey" denir. Buna göre "herşeye kadirdir" ifadesinde Allah dahil değildir fakat "herşeyi bilicidir"de dahildir. Bu açıklamadan sonra "Allah Teâlâ kendi gibi bir Allah daha yaratabilir mi?" tarzında bir kuru n tuya düşme akla gelemez. Zira o mümteni' (olamaz)dir şey değildir. Yaratılan yaratan olamaz. Hem sonradan yapılsın hem ezelî olsun! İşte imtina' muhal (olamaz) buna derler. Allah Teâlâ öyle bir vâcibü'l-vücud (varlığı lüzumlu)dur ki O'nun lâşerîke le h (ortağı yok) olan birlik sıfatını kaldırmak hiçbir şekilde mümkün değildir. Bu O'nun zatına mahsus kemalidir ve bütün sıfatları da böyledir. Şu halde böyle her şeye gücü yeten Allah Teâlâyı yarattığı gözleri kulakları alıvermekten kim yasaklar? Bunu bi l meli Allah'a Peygambere iman sahiblerine hile yapmaktan fesat çıkarmaktan sakınmalı. Sakınmak için yıldırımı gözetmemeli gök gürültüsü ve şimşekten önce Allah'tan korkmalıdır. Bu âyetten sonra gelen "Ey insanlar ibadet ediniz." genel hitabı ne ka dar edebî oluyor!

İşte Cenab-ı Hak münafıkların durumunu bir de böyle "sayyib = yağmur" meseliyle tasvir buyurmuştur. Bu teşbih teşbih-i mürekkeb (temsilî benzetme) olduğuna göre ayrıntılarında benzerlik aranılmayarak hepsinde münafıkların hayretini şaşkınlığını hayal etmek yetecektir. Bununla beraber bunu teşbih-i mefrûk olarak ayrıntılı bir şekilde düşünmek de mümkün olmuştur. Şöyle ki: İslâm dini hayat sebebi olmakta kuvvetli bir yağmura Peygamberimizin gönderildiği zamanda dünyanın hali ve her z a man İslâm'a karşı olan kâfirlerin şüpheleri karanlıklara; dinin va'di ve vaîd (korkutmas)i şimşek ve gök gürültüsüne; kâfirlerin ve münafıkların namzet oldukları musibetler ve ceza yıldırımlara

benzetilmiştir. Sonrası da İslâm'a münafıkların bakışını ve fırsat buldukça ondan istifade şekillerini temsil ediyor. Bu iki temsilin nüzûl sebebi hakkında yahudilerin de bazı rivayetlerde bahis konusu edildiğini görüyoruz.

Buraya kadar Cenab-ı Allah ilk önce ve bizzat Resulüne hitap ederek hitap ve hidayet kabiliyeti nokta-i nazarından insanların sınıflarını ve her birinin durumlarını ruh hallerini sonuçlarını açıklayan bir tasnifini; bütün ilimlerin ruhunu ve Kur'ân'ın hikmet ilminin aslî hatlarını içine alan gayet derin ve gayet ayrıntılı bir bilgi bah s ini ihtiva eden şümûllü aydınlatma ile beraber küfrü huy edinen inatçı kafirlerle şüphe ve bozgunculuğu huy edinen münafıkların yola gelmiyeceklerini korunamayacaklarını ve bunun için Kur'ân'ın hidayetinin Allah'tan gereğince korkanlara tahsis edildiği n i ilan ve anlattıktan ve temsillerle genel davetin gereğine uyardıktan sonra teklifin genel olduğunu sorumlulardan hiçbir sınıfın bunun dışında kalamayacağını korkutma ve korkutmama onlar için eşit olsa da Peygamberin görevi açısından eşit olmadığını a nlatarak bütün insanlara hitap tevcih ederek aşağıda olduğu gibi ilk emrini vermiştir.

Meâl-i Şerifi

21- Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabb'inize kulluk edin ki (Allah'ın) azabından korunasınız.

22- O (Rabb) ki yeri sizin i çin bir döşek göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirdi onunla size rızık olarak çeşitli ürünler çıkardı. Öyleyse siz de bile bile Allah'a eşler koşmayın.

23- Eğer kulumuz (Muhammed)a indirdiğimiz (Kur'ân)den şüphe içinde iseniz haydi onun gibi bir sûre getirin Allah'tan başka güvendiklerinizin hepsini çağırın; eğer doğru iseniz.

24- Yok yapamadıysanız ki hiçbir zaman yapamayacaksınız o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan inkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının.

25- İnanıp yararlı işler yapanlara altlarından ırmaklar akan cennetlerin kendilerine ait olduğunu müjdele! Onlardaki herhangi bir meyveden rızıklandırıldıklarında: "Bu daha önce de rızıklandığımız şeydir" derler ve o rızık birbirinin benzeri olmak üzere kendilerine sun u lacak. Orada çok temiz zevceler de onların. Hem onlar orada ebedî kalacaklar.

21-Bu âyetin Fâtiha sûresindeki "âlemlerin Rabbi" vasfının isbatına "ancak sana ibadet ederiz" antlaşmasına sonra da Bakara sûresinin başındaki "müttakiler için bir doğru yoldur" fıkrasına ve nihayet üç kıssanın tümüyle yağmur temsilinin içerdiği gayeye ne kadar uygun olduğunu hatırlatmaya lüzum yoktur. Kur'ân'ın tertibine göre bu âyet Allah Teâlâ'nın açık olarak ilk emrini içeriyor ki bu emir İslâm binasının teme l esası olan kulluk ve rabblık birliğinden başlıyor. Ve ulûhiyetin rububiyyete rububiyyetin yaratıcılığa bağlılığını gösteriyor ve yaratıcıyı isbat ediyor. Ve hemen ardından da nübüvveti

ve Hz. Muhammed (s.a.v.)'in doğruluğunu isbat ve müdafaa ediyor.

Ey insanlar! Akıl ve erginlik ile insanlığın ilk kemal basamağına basmış olanlar! Bakınız gerek "ancak sana ibadet ederiz" antlaşmasını vermiş olsun gerek olmasın hepiniz mümin kâfir münafık hangi sınıfa dünyadaki kavimlerden hangi kavme mensu p olursanız olunuz fakir-zengin âlim-cahil hangisinden bulunursanız bulununuz hepiniz her zaman şu emirle sorumlusunuz: sizi ve sizden öncekileri babalarınızı analarınızı bütün atalarınızı dedelerinizi ve diğerlerini baştan sona yaratan Rabbınıza â lemlerin Rabb'ine ibadet ve kulluk ediniz sevgi ve korkunun kemaliyle en güzel edep ve saygı ile ona boyun eğiniz ve O'nun emirlerine hükümlerine uyunuz. sözünü verenler onu ifa etsin; vermeyenler vermeye çalışsın; ona ibadet ve itaat ediniz ki gerç e kten korunabilesiniz gerçek muttakilerden olmanızı ümit edebilesiniz. Yoksa yıldırımlar gibi âlem hadiselerinden ölümden korkmakla kulak tıkamakla asla korunamazsınız. Dikkat ediniz. buyuruluyor. Bu ise ümit ifade eder. Bu şekilde de korunmanız bir k u vvetli ümit olarak gösteriliyor da "korunacağınızdan emin olunuz" denilmiyor. Çünkü ilâhî iradeyi hiçbir şey şarta koşamaz. Siz ibadetinizle onu korumaya mecbur edemezsiniz. Ubudiyet (kulluk) kanunu çoğunluğa ait bir kanundur. Asıl koruyacak olan Allah'ı n lütfu ve rahmetidir. İbadet ilk önce yaratılışınızın terbiyenizin bir teşekkürüdür. Bunun Allah'ı mecbur edecek minnet altında bırakacak bir gerektirici kudreti yoktur ve zaten Allah'ın layık olduğu şükür ve kulluğu kâmil bir şekilde eda da edemezsiniz. Şu halde "ibadet ediyoruz" diye her sonuçtan emin olmayınız ancak ümitvar olunuz ve ümidinizi Allah'tan başkasına bağlamayınız ve Allah'ı tanımak için yaratılışınıza ve terbiyenize bakınız. O zaman bilirsiniz ki bir yaratıcınız ve Rabb'iniz var. Hem si zi ve hem sizden öncekileri yaratan O'dur.

22- O öyle lütufkâr bir yaratıcıdır ki şu altınızdaki yeri size bir döşek yapmış sizi orada yaratmış yetiştirmiş üzerinde her türlü rahatınızın sebeplerini temin etmiş yatıp kalkıyor uyuyup uyanıyor dayanıp oturuyorsunuz o altınızdan alınıvermiş olsa nerede karar ederdiniz? Kâşânelere yığdığınız kaba döşekler neye yarardı? İşte yeryüzü size böyle bir döşek başınız üstündeki süslenmiş gök kubbeyi de bu döşeği ihtiva eden büyük muhteşem bir bina yapmış. İnsan olup da bu bina içinde o döşeğe kurulmayan var mıdır? Bu binanın yanında fakirlerin imrendiği zenginlerin gururlandığı diğer binaların konakların sarayların ne önemi olabilir? Büyük küçük zengin fakir sizin hepiniz aynı hanede oturan ve bir d öşekte yatan bir aile değil misiniz? Kimin

binasında kimin döşeğinde yattığınızı düşünürseniz hangi Mevlâ'nın kulu olduğunuzu ve olmanız gerektiğini bilirsiniz.

İşte bu bize gösteriyor ki sema bütün yeryüzünü kaplıyor ve yeryüzü binadaki bir döşek gibi onun içindedir. Başka bir âyette "Göğü (düşmekten) korunmuş bir tavan yaptık." (Enbiya 21/32) buyurulmuş olması burada binanın "sakf" (tavan) ile açıklamasını gerektirmez. O da gökyüzünün diğer bir değeri diğer bir vasfıdır ki tavan gibi dai m a başımız üstünde görülmesi şerefidir. İş sade bu kadar mı ya?

Burada zamir ile demek gerekirken açık olarak buyurulması bundan maksadın önceki "semâ" olmadığına işarettir. Zira herhangi bir şeyin üstünde olan şey altındakinin semasıdır. Hatta evin tavanına bile semâ denilir. Yani bir de yukardan o semâ tarafındaki bulutlardan bir su indirip de bu su sebebiyle size türlü (türlü) meyvelerden mahsullerden rızık çıkarmaktadır. Siz o bina içinde o döşekte yuvarlanırken bu sudan içer ve bu sayede yetişen meyvelerden tahıllardan ve diğer yemişlerden kısmetlenirsiniz. Bakınız Rabb'iniz nasıl bir Rahmân'dır. Siz bu saydıklarımızı hep bilirsiniz bunları bilmek için başkaca okumaya veya derin felsefeler yapmaya hiç de lüzum yoktur. o hal d e siz bunları ve yaratıcıdan başka Allah olamayacağını bilip dururken Allah'a bir olan o hak mabuda denk aramaya benzerler uydurmaya ortaklar koşmaya ve Fir'avn'ın yaptığı gibi yerde gökte dürbünlerle Allah aramaya kalkmayınız da bu emri veren ve bü t ün bunları yapan ihsan eden ve ortağı benzeri bulunmayan yaratıcınız Rabb'ınız Rahmân ve Rahîm bir Allah'a tevhid ile ibadet ve kulluk ediniz.

"Endâd" kelimesi "nidd"in çoğuludur. "Misil" ve "emsâl" gibi ki mânâları birdir. (ca'l) tabiri gösteriyor ki Allah'a hangi şeyden olursa olsun "misil" (denk) tasavvur olunursa uydurma olur; hak olmaz batıl olur. Bunu bile bile yaparsanız korunanlardan olamazsınız inatçı kâfirlerden olursunuz.

Buna karşı birtakım insanlar: "Evet Allah belli ama bize böyle emrettiği ve peygamber gönderdiği ve Muhammed el-Emîn'in Peygamber ve Kur'ân'ın Allah kelamı olduğu ne belli? Bu bize şüpheli geliyor kuşkulanıyoruz bunu bile bile değil bilmediğimizden şüphe ettiğimizden inkâr ederiz." dediler ve daha diyebil i rler. Bunun için Cenab-ı Hak genel olan bu tevhid ve kulluk davetinin ardından Resulünün peygamberliğini ve ona bahşettiği Kur'ân'ın ilâhî delil olan "lâraybe fîh" (kendisinde şüphe olmayan) bir ebedî mu'cize olduğunu açıkça

göstermek için şüphesi olanlara karşı açıktan bir musabaka bir yarış ilan ediyor ki buna "tehaddî (meydan okuma) mu'cizesi" denir. Şanlı Peygamber Efendimizin mucizeleri gerçi çoktur. Fakat maddî ve zamanla ilgili olan mucizelerin kuvveti ve faydası genel değildir. Onun kuvveti bulu n duğu zamanın ve muhitin dışına çıkamaz. Sonradan işitenler "bu akla uymuyor" diye inkâr da edebilirler. Nitekim öyle de oluyor. Bir de beşeriyetin dinden istifadesi asıl harikalara sarılmak değil Allah'ın sünnetine devamlı ve akla uygun kanunlara sarıl m aktadır yani ilimdedir. Harikalar kulların zor zamanlarında Allah Teâlâ'nın özel yardımıdır. Hidayetten gaye ise zorluktan kurtarmadır. Şu halde mucizenin en önemlisi ebedî aklî ve ilmî kıymeti içeren mucizedir. Bu mu'cize ise Kur'ân'dır. Cenab-ı Allah Resulüne bunu o kadar kesin ve yakîn ile bildirmiştir ki Kur'ân'-ın hiçbir insan hatta bütün insanlar benzerini yapamazlar. Bu bizzat ilâhî vaad ve taahhüd altındadır. Kur'an herhangi şekilde bir kelam farzedilirse edilsin en (büyük) dâhî sayılan edip l er filozoflar ve şairler onun benzerini yapmaya kalkışırlarsa aciz kalırlar. Kur'ân'da o kadar fevkalâdelik görmek istemeyen körler veya kinciler ne farzederlerse etsinler Kur'ân ile boy ölçüşmeye kalkıştıkları zaman mağlub olagelmişler hiçbir şey yapa m amışlardır. Allah Teâlâ kudretlerini derhal bağlamış veya esasen hiç vermemiştir. İşte Allah Peygamberine bu kuvveti vermiş ve asırlardan beri de bunu isbat etmiştir. Dünya kuruldu kurulalı geçmişle ilgili bu kadar büyük ve bu kadar eşsiz bir haberi bu k adar ciddiyetle peygamberlerden ve bilhassa son Peygamber'den başka hiçbir kimse isbat etmeye değil ortaya atmaya bile cesaret edememiştir. Çünkü "yalancıların mumu yatsıya kadar yanar". Şarlatanlar geçici bir zaman için parlar söner. Napolyon Bonapart Mısır'a geldiği zaman savaşlardaki üstünlüğüne güvenerek ve bunları bir mu'cize sanarak: "Ben Muhammed'i severim o da benim gibi büyük bir komutan idi fakat ben daha büyüğüm." demişti. Bu gururu bu boy ölçüşmeye kalkması sonuçta Akkâ kalesinden başlaya r ak kırılmaya yüz tuttu nihayet söndü gitti ve o zamandan beri Fransızlar onun açtığı yaraları tedavi edemediler. Özetle (bu durum) Kur'ân'ın meydan okuma sırrı ve Muhammed (s.a.v.)'in peygamberliğinin ebedî bir kanunu ve delilidir. Cenab-ı Allah bu delil i hatırlatıyor ve Muhammedî nübüvveti Kur'ân'ın hak olduğunu te'yid ederek ve insanlar içinde bunda şüphe edenleri kastederek buyuruyor ki:

23- Ve eğer has kulumuz mümtaz kulumuz Muhammed Mustafa'ya doğruluğuna eminliğine bu ana kadar herkesin inanmış olduğu sevgili Resulümüze verdiğimiz peygamberlikten ve bunun fermanı olmak üzere parça parça indirmekte olduğumuz Kur'ân'dan bir

şüphede bulunursanız bir kuşkuya düşerseniz mesela "Vahiy inanılır şey midir? Allah kitap gönderecek olsa böyle mi gönderir? Böyle parça parça âyet âyet sûre sûre kitap inmek nasıl şey? Bunlar bize maddî ilimlerden ne öğretiyor? Altın madenlerinin nerelerde olduğunu mu gösteriyor? Kimyaları mı buluveriyor? Bu bir şiir değil midir? Bunu insan kendiliğinden yapamaz mı? B u na göre Muhammed ya bir şair gibi ara sıra bunları kendi söylüyor da "Allah gönderdi" diye bizi aldatıyor veya kendi aldanıyor mu? Gerçi Muhammed'in şimdiye kadar aklı da vardı doğruluk ve inanılırlığı da vardı. O ne aldanır ve ne aldatırdı. Tecrübe böy l e ama ne çıkar? Tecrübe geçmişi gösterir. Olabilir ya belki bugün bozuldu aklını kaçırdı veya ahlâkını değiştirdi. İhtimal artık kurnazlığa kalkıştı. Hâsılı ne tarafından baksak kestiremiyoruz. Her halde bunun kendisinden olması ihtimalini yenemiyoruz. Allah'tan geldiğinde şüphe ediyoruz. Bile bile değil fakat hakkımız olan böyle bir kuşku ile onu tanımıyoruz. Çünkü müsbet olmayan bir şeye inanmak da budalalıktır akıl kârı değildir." gibi birtakım kuşkular taşıyorsanız bunun da isbatı kolay. Bunda da derin derin felsefelere hayallere dalmaya gerek yok eğer bunu bir insan yapabilirse haydi bunun gibisinden bir sûre getiriniz. Yani üslubda belağat ve bedaetde Kur'ân sûrelerine benzer ve tam onun eşi bir sûre de siz bulunuz. Ve ona tam benzemek içi n söyleyen de o kulumuz gibi ümmî (okuma-yazma bilmeyen) ve onun gibi ahlâklı olsun. Okuyup yazarlardan tahsil görenlerden şairlikle uğraşanlardan olmasın. Haydi bu son şartı da kaldıralım size izin verelim genel olarak herhangi bir şahıstan olursa ols u n böyle bir sûre getiriniz Ve hatta Allah'tan başka güvendiğiniz ne kadar yardımcılarınız tanıdığınız ne kadar mabutlarınız iktidarını farzettiğiniz ne kadar putlarınız şairleriniz edipleriniz bilginleriniz filozoflarınız âmirleriniz hâsılı siz e baş el ayak olmak isteyecek ne kadar yardakçılarınız şahitleriniz önderleriniz varsa hepsini de çağırınız.

"Şüheda" kelimesi "şehid" kelimesinin çoğuludur. "Şehid" ise hazır şahit nâzır örnek mânâlarına gelir ki burada herhangi birisi demektir. eğer davanızda sadık iseniz. Yani bu konuda şüpheye yer olduğu fikrinde haklıysanız bunu yapmanız ve yapabilmeniz gerekir. Bir insanın kendiliğinden yaptığı bir şeyi veya daha iyisini diğer insanlardan herhalde bir yapan bulunur. Alışılmış olan budu r. Görmez misiniz filozoflar bile "tabiat düzenidir" derler. Siz de zaten böyle demekle şairlerde filanlarda aynıları var demek istiyorsunuz. Varsa haydi bulun getirin bugün değilse yarın getirin öbür gün getirin.

24- yok eğer bunu yapamazsanız aynını getiremezseniz ki hiçbir

zaman yapamayacaksınız. Kıyamete kadar yapamayacaksınız. Yapmanız mümkün değil ya mümkün olsa da yapamayacaksınız Allah yaptırmayacak. O halde çırası insanlar ve taşlar olan o dehşetli ateşten sakınınız ki bu ateş bu cehennem ateşi kâfirler için hazırlanmıştır.

Bedâhet (apaçıklık) şühût (görme) aklî delil getirme tecrübe haber; bunlar ilmin yakînin en önemli araçları ölçüleridir. Siz bir olay görüyorsunuz işte kitap bunun nazmındaki yüksekliği de bizzat anlayanlar apaçık görüyor diğerleri de bunlardan duyuyor. Şimdi Allah'dan Peygamber'den Kur'ân ile bu haberi de işitiyorsunuz. Tecrübe de yapınız ve cereyan eden tecrübelere de bakınız. Göreceksiniz ve hatta gördünüz ki bunun aynı yapılmadı ve yapıl m ıyor ve yapılmaz. O halde şüphe etmeye ne hakkınız kalır? Az çok ilmî bir sebebe dayanmayan şüphe vesveseden veya ahlâksızlıktan başka ne olur? Gerçi siz vahyi bizzat tecrübe edemezsiniz. Çünkü o Allah'ın bir özel ve yüksek olayıdır. Peygambere peygambe r lerden başka örnek bulamazsınız. Fakat onun eserlerini tecrübe edebilirsiniz. Zaten ilmî ve fennî tecrübelerin çoğu da böyledir. Güneşin doğduğunu ışığından anlarsınız. Böyle bir tecrübe size olay sebebinin genel ve umumî mi yoksa tek ve yüksek bir şey m i olduğunu anlatır. İşte Allah Teâlâ bu haber verişiyle bu uyarmasıyle size vahiy eserini tecrübe etmek için bir özel ölçü veriyor çünkü hepsini tecrübe etmeye kalkarsanız ömrünüz yetmez ve doğru yolu göstermenin faydası olmaz. Onları da asırların tecrüb e si gösterecek ve isbat edecektir. Şu halde siz bu özel ölçüden istifade edebilirsiniz. Bilhassa emir ve kat'i ihbarının kapsamına dikkat ediniz. Sizi bir zorbanın zorlayıcı kuvvetiyle bağlamıyor ikinizi bir yere getirmekten men etmiyor. Hür seçme sah i bi serbest bırakıyor. Haydi şairlerin ve diğerlerin sünûhat (içe doğmalar)ına veya gafillerin kendini bilmezlerin sahtekârların şarlatanların aldatmalarına benzer gibi kuruntuya düştüğünüz ve bundan dolayı şüphelendiğiniz Kur'ân'ın ve hatta bir sûreni n dengini getirmek için elinizden geleni yapınız diyor. Ve yapamayacağınızı da gerçeğin kıyasınız gibi olmadığını da öyle bir kesinlikle haber veriyor ve bunun yalan olamayacağını öyle bir yakîn ile söylüyor ve sonuçta fiilen isbat da ediyor ki bundan b üyük yakîn olmaz bundan büyük ilim olmaz. O halde vahyi bir kerre diğer şairlerin falanların içe doğmalarına benzetmeye asla hakkınız yoktur. Nihayet şunu diyebilirsiniz: Muhammed (s.a.v.) gibi bir insan daha yok ki bulalım da ona söyletelim. Ona Allah ö yle bir akıl öyle bir kuvvet vermiş ki onu kimseye vermemiş o fevkalâde yüksek ve bütün insanlardan seçkin bir yaratılışla yaratılmış da bunları

o sayede yapıyor ve fakat yine kendi yapıyor diyeceksiniz. Öyle ise diğer şüpheleri bırakıp bir kerre bunu tasdik ediniz ettikten sonra bir daha düşününüz. Böyle bir zat size o fevkalâde seçkin yaratılışın kendi zatıyla ilgili olmadığını söylüyor. Bununla bir gurur duyup size çalım satmıyor o kudret ile sizden dünya istifadeleri istemiyor. "Ben buna karşı l ık sizden bir ücret istemiyorum. Ancak akrabalık sevgisini diliyorum." (Şûrâ 42/23) diyor zorbalık davasına kalkışmıyor en olgun bir tevazu ile: "Ben Allah'ın bir kulu ve Resulüyüm." diyor ve sonra kesin bir yakîn ile "asla yapamayacaksınız" diyor v e asırları keşfediyor. O halde onun seçkin aklına ve benzersiz kuvvetine itimat ederek verdiği vahiy haberini tasdik etmeniz gerekir. Eğer Allah'a inanmıyorsanız onda şüpheniz varsa böyle bir aklın şehadetiyle ona inanmanız ve kulluk etmeniz gerekli olur. Ve eğer Allah'a inanıyorsanız bunu doğrudan doğruya Allah'ın yaptığını kendini ve emirlerini bildirmek için gönderdiğini öncelikle tasdik etmeniz lazım gelir. Onu tasdik etmemek için aklî tecrübî ilmî fennî mantıkî hiçbir şüpheye imkan bulunmadığını anlamanız gerekir. Bunu bilmez hala şüphe davasından vazgeçmez hala kuşkulanırsanız buna inadınızdan şahsî maksatlarınızdan ahlâksızlığınızdan başka bir sebep kalmaz ve hiçbir mazereti bulunmayan kâfirlerden olursunuz. Hakkı kesin olarak reddedenler kâfir olduğu gibi haksız yere şüphe edenler de kâfirdir. O halde şunu biliniz ki kâfirler için hazırlanmış bir ateş bir cehennem vardır ki o korktuğunuz kulaklar tıkadığınız yıldırımların hiç birine benzemez. O ateş çırası insanlar ve taşlar olan bi r ateştir artık bundan kendinizi sakınabilirseniz sakınınız.

Kur'ân'ın bu "asla yapamayacaksınız" ile haber verişi o günden bugüne kadar bin üçyüz kırkdört senelik bir tecrübe ile doğruluğunu gösteren bir ebedî mucizedir. Bu meydan okumanın i'cazı karşısında yarıştan vazgeçilmiş silâhlar çekilmiş kanlar akıtılmış dünyalar karıştırılmış her türlü zahmetler masraflar tercih edilmiş ve fakat bu mu'cizeye hiçbir red cevabı verilememiştir. Ancak aldatmaca ile Kur'ân irşadının önüne geçmeye çalışılmıştır. Bunlara karşı ilâhî adalet elbette yerini bulacaktır o ateş sönmemiştir. Bu âyette "ve'l-hıcâre" kelimesinin fennî bir açıklamayı içerdiğinde şüphe yoktur. Gerçi bu "hıcâre"den kastedilen heykeller ve putlardır. Ve cehennem ateşini tutuşturmaya s e bep olan "vekûd"ün insanlar ve ibadet edilen heykeller olduğu beyan ediliyor. Fakat aynı ifadede o çıra kömür gibi ateş tutuşturan taşlar bulunduğunu da bildirmiş oluyor ki fen adamları bunun "taş kömürleri" olduğunu söylüyorlar. "Vekûd" ateş yakılan k ibrit ot çöp çıra paçavra odun ve diğerleri gibi şeylerin hepsi için söylenir.

Bakınız Kur'ân'a ait beyanatlar ne kadar canlıdır! Tamamen ilmî ve mantıkî ve felsefî olan ve bir ilâhî felsefenin temelini teşkil eden bir konu mantıkî ruhî ve âfâkî (objektif nesnel) delillerinin kökleriyle hem vecîz hem gayet basit ve güzel bir şekilde nasıl anlatılmıştır! Yüksek bir minberden büyük ve çeşitli bir cemaate hutbe okuyan va'zeden ders okutan bildirimler yapan hükümler koyan fevkalâde belağatlı b i r hatibin gereğine göre kâh sağa kâh sola ve kâh merkeze dönerek sırasında hepsine ve sırasında bir kısmına kâh muhaliflerine ve kâh muvafık (kendine uyan)larına ve kâh hepsinin karşısında özel yaverine hitap etmesindeki açık ültimatomları kulaklarda temsil ettirir. "Ey insanlar!" çağrısıyle başlıyan genel hitap lahzalarında özel bir şekil aldı. Ve nihayet acı bir inzar ile tamam oldu derken gülüyor bir özellik daha alıyor ve hâs kuluna nazar ederek buyuruyor ki:

25- Bu atıf vâvı yukardaki âyetlerin mânâsından anlaşılan lâzimî mânâya işarettir. Şöyle ki: "Habibim (Resulüm)! Sen de insanlardansın ve genel olan iş bu ibadet ve kulluk emriyle sen de emre tabisin. Bununla beraber senin bir özelliğin var. Sen benim özel ve seçkin kul u msun. Peygamberlik gibi bir özel vazifen var. İşte bu seçkinliğin fermanı olan bu Kur'ân'ı ve bu meydan okuma mu'cizesini gördün ya bunu al ve senin için hiçbir korku hiçbir keder olmadığını anla. Bütün insanları emrine davet et mu'cizeni göster. Yola g elmiyenlere bu korkutmamı tebliğ et! Bundan başka bir de erkek olsun dişi olsun iman edip de iyi işler yapanlara bir Allah'a kulluk imanına yaraşır akla ve nakle uygun güzel ameller işleyenlere de şunu müjdele!

"Sâlihât" kelimesi "sâliha"nın çoğuludur. "Salih" aslında iyi yaraşıklı aklen ve naklen doğru hayırlı mânâsına sıfat iken nakil tâ'sı ile ("hasene" kelimesi gibi) "güzel amel= güzel iş" mânâsına isim olmuştur ki kalbî bedenî malî olmak üzere üç çeşidi vardır. Ve burada iman ile ameli n az çok bir farkı anlaşılır. Fakat müjdeleme sadece imana değil tümüne yapılmıştır. Amel imandan bir cüz' (bölüm) değilse de amelsiz müjdeleme hakkı olmadığı da anlaşılıyor. Sonra müzekker cemi'lerinde tağlib vardır ki erkekleri ve kadınları içine alı r. Bu kapsamı ilerde (Ahzab 33/35) gibi âyetlerle anlarız.

Kısaca iman ile iyi amelleri (amâl-i sâlihayı) birleştirenlere şunu müjdele ki onlar için cennetler var. Yani içine girilmeden görülmez gizli çok değerli bağlar bahçeler var. Bunların tümünü kapsayan ahiret vatanına sevab evine "cennet" denilir. Cennet aslen lügatte masdar binâ-i merredir ki

"bir örtüş" "bir kerre setr" demektir ve bu maddenin bütün müştakkâtında (türevlerinde) bir nevi "örtme" mânâsı vardır. Nitekim "cin" herkese görünmez gizli bir çeşit yaratık. "Cinnet" aklın kaybolması; "cen" kararmak görülen eşyanın bakıştan gizlenmesi demektir. İkinci olarak "cennet" bir örtü mânâsından zemini görünmez gayet girift ağaçlarla örtülmüş bahçe ve bostana söylenmiştir. Üçüncü ola r ak din dilinde dünya gözüyle görülemeyen Hak gaybda gizli "dâru's-sevab" (sevab yurdun)ın ismi olmuştur ki Kur'ân'da "el-Cennetü" denildiği zaman bu ortaya çıkar. Fakat "elif lâm = "sız olarak "cennetün" denildiği zaman yerine göre kâh bu ve kâh ikinc i mânâya gelmiştir. "altından ırmaklar akan cennetler" denildiği zaman da "el-Cennetü"nün cevabı ve mertebeleri kastedilir ki burada öyledir.

Bunlar öyle büyük ve geniş cennetlerdir ki altında mesela dünyadaki Nil Fırat Ceyhun Seyhun nehirleri gibi büyük büyük ırmaklar akar. Öyle küçük çaylar su kanalları arklar değil nehirler. Halis temiz su nehri taze süt nehri safi bal nehri sarhoş etmez aslı tasavvur olunmaz içeceği temiz nehir akar bu cennet bahçelerinin ayrıntılarını sormak mı is t ersiniz? Bunlar tarif edilir şeyler değildir. Onlar da: "Hiçbir göz görmemiş hiçbir kulak duymamış hiçbir beşerin kalbine gelmemiştir." (hadisinde dile getirilen) şeyler vardır. Çünkü insanlar örneğini görmedikleri şeyleri anlayamazlar. Bunun için şim d ilik şu kadarını anlayınız ki: o güzel amel sahibi müminler bunlardan bunlardaki meyvelerden bir rızık ile rızıklandıklarının her defasında ha bu o rızık o nimet ki bize bundan önce -yani dünyada da kısmet olmuştu diyecekler. Ve her alışta onu başl a ngıçta dünyada rızıklandıkları nimet türünden görecekler. Çünkü iman ve amellerinin sevabıdır. Gayıbdaki o bahçeleri dünyadaki bu iman ve amel ile yetiştirdiler ve bunların bir çeşit meyvesi dünyada da az çok görülür ve hatta tadılır. Nitekim "Rabbinin huzurunda hesap vermekten korkan kimse için iki cennet vardır." (Rahmân 55/46) buyurulmuştur ki biri dünya biri ahiret cennetidir. Gerçekte insanların hepsi Allah'tan korkmuş ve ona göre amel etmiş olsalardı dünyanın da her tarafı bir cennet kesilird i. Fakat Allah'ı ve ilâhî makamı tanıyanlar ve ondan korkanlar için bundan başka bir cennet daha vardır. Onlar fanî dünyada bu ümit ve müjdeyle hiçbir üzüntünün altında boğulup kalmazlar. Allah korkusu hiçbir korkuya

benzemez. Onun yanında daima ebedî bir neş'enin zevki vardır rıdvân (Allah'ın rızası) zevki. Acaba iki âlemdeki bu zevk bu semere (meyve) hakikaten aynı çeşitten midir? Hayır aynı çeşitten değil. benzerdirler birbirine karşılıklı olarak bir benzeyişleri vardır. Ve önce onlar buna bu benzeyiş halinde sevkolunmuşlardır. Gerçekte ise aralarında aynı şey olma bakımından büyük farklar vardır. Bu cümleden olarak biri saf olmayan diğeri saftır; biri gaybe ait zevk diğeri mahz-ı şühût (tamamen görme görünme)dur. Dünyada bu rızık bu semere gölge s iyle sırf ruhanî ve aklî olarak tadılır. Ahirette ise tam hakikati ile ayn-ı vücut (aynı varlık) olarak hakka'l-yakîn (gerçekliğinde şüphe olmayan) bir şekilde tadılır. Bunun için ahiret ruhuma mı cismime mi diye düşünüp durma o senin Allah katında bili n en hakikatinedir. Sanadır sana! Sonuç olarak biri elden kaçabilir kesik sonlu ebedî olmayan; diğeri kaçmaz devamlı ve ebedîdir. Bu âyetin bu iki cümlesi bize gösteriyor ki dünyada anlayış ne kadar yükselir iman ve amel de onunla ne kadar uygun olurs a ahirete ait meyveler de o kadar çok olacak ve o oranda yükselecektir. ve denilmesinde buna büyük bir delâlet vardır. "Ey Rabbim ilmimi artır de." (Tâhâ 20/114).

Bu meyvelerden başka onlar için o cennetlerde tertemiz pampak çiftler eşler yani erkekler için hanımlar hanımlar için kocalar vardır. Ve bunların hiç birinde dünyadaki pisliklerden eser yok. Bunlar sadece temiz değil her yönden temizlenmiştirler. O zevceler (hanımlar) de ne maddî olan kir hayız ve nifas ve diğerleri gibi tabiî cismanî; ne de ahlâksızlık geçimsizlik biçimsizlik münasebetsizlik olmadığı gibi kocalar da öyle pampak tertemizdirler.

Şimdi diyebilirsiniz ki aynen böyle değilse de bunlara hemen hemen benzer bahçeler meyveler kocalar ve hanımlar dünyada olabilir. Vatan denilen şey de böyle bir cennet gibi olabilir. Evet "Dâr-ı İslâm" (İslâm ülkesi) dediğimiz müslüman vatanının da böyle olması gerekir. Ve bu âyet sınırlamasıyla buna da işaret etmiştir. Fakat mesele ve müjde bundan ibaret değil. Dünyadaki b u İslâm ülkesinden başka asıl bir dâru's-selâm (eminlik evi) vardır ve bunların birbirinden sizin anlayacağınız en açık farkı şudur:

o kâmil iman ve güzel amel sahipleri bu cennetlerde ebedî ve devamlıdırlar. Bir kere girince artık bir daha çıkmazlar. Diğer âyetlerde "hulûd" "ebeden" (ebedî olarak) diye de te'yit edilmiştir. Halbuki dünya vatanı dünya cenneti ne olsa elden gidebilir. Kâmil iman ve güzel amel sahipleri İslâm

ülkesi olan vatanlarını Allah Teâlâ'nın izniyle muhafaza ve müdafaa ederler. Ve onu harap olmaktan mallarıyle canlarıyle korurlarsa da bunda ilâhî takdir başka türlü de ortaya çıkabilir ve nihayet bundakilerin hepsi çıkarlar ölürler giderler bunun böyle büyük küçük kıyameti de vardır. Fakat "eminlik vatanı" (ahiret cen n eti) öyle değil asıl cennet bahçelerine gidenler orada ebediyyen kalırlar ki bütün müjde bundadır. Ve bütün saadet bundadır ve "en büyük rıdvân" (Allah'ın en büyük rızası) bundadır. "Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var." (Yûnus 10 /26).

Birtakım kimseler bu gibi müjdelerde bilhassa rızıktan ve kadından bahsedilmesine itiraz etmek istiyorlar ve: "Dine ait duygular insanı bunlardan kesip yalnız ruhanî lezzetler ile uğraştırmalı." diyorlar. Fakat şurası gariptir ki böyle diyenlerin hepsi bu iki cisme ait zevk için can verenlerin yanında ortaya çıkıyor. Halbuki bu müjdeler görüldüğü üzere her yönü tamamen toplayıcı bulunuyor. Ve ahiret zevklerinde dünyadaki zevklerden hiç birinin aynısı benzeri eksik olmadığını ve bunun karşısında dünyaya ait şehvetlerin adiliğini çirkinliğini de gösteriyor.

Kur'ân'a ait açıklamaları kötü telakki ile karşılamak isteyenleri hem red ve hem doğru yola getirmek için şimdi de Kur'ân'ın dilinin üslubu hakkında bir hatırlatma yapılacaktır. Vaktiyle kâfirlerden bazıları: "Allah her şeyi doğrudan doğruya gerçekliğiyle anlatıvermeli idi. Temsiller teşbihler Allah kelamında yakışır mı? Hem bu temsiller bu meseller zübâb (sinek) beyt-i ankebût (örümcek yuvası) gibi sineğe örümcek yuvasına kadar iniliyor. bunlar Allah için ayıp değil mi?" gibi mânâsız sözler söylemişlerdi. Şu halde bunları red ve herkese gerçeği açıklamak için beyan etmede bazan mesel îrad etmenin kıymeti bulunduğuna meselin de bir gerçeği kapsadığına ve bu sebeple Kur'ân lisanı n da yerine göre tahkik gibi temsilin de varlığına ve bunların hafife alınmaması kötü yorumlara uğratılmaması ve bu yüzden sapıklığa düşülmemesi ve hepsinin Allah yanında hak olduğuna iman edilmesi gereğine tenbih ederek buyuruluyor ki:

Meâl-i Şerifi

26- Muhakkak ki Allah bir sivri sineği hatta daha üstününü misal getirmekten çekinmez. İman edenler bilirler ki o şüphesiz haktır Rabb'-lerındandır. Ama küfre saplananlar: "Allah böyle bir misal ile ne demek istedi?" derler. Allah onunla birçokları n ı şaşırtır yine onunla birçoklarını yola getirir. Onunla ancak o fasıkları şaşırtır.

27- Onlar ki söz verip andlaştıktan sonra Allah'a verdikleri sözü bozarlar. Allah'ın birleştirmesini emrettiği şeyi (iman ve akrabalık bağlarını) keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte zarara uğrayanlar onlardır.

26-Allah'a mesel yapmak mesel söylemek yakışmaz mı sanırlar? şu muhakkaktır ki Allah Teâlâ herhangi bir şeyi mesel olarak söylemekten çekinmez. o şey isterse bir sivri sinek ve üstündeki kanat ve saire gibi ufak tefek de olsun. Diğer deyişle küçüklükte üstünü (yani daha aşağısı) olsun. Bununla beraber Kur'ân'ın nazmı bizim (aşağı yukarı) dediğimiz gibi daha yukarı ve daha aşağı demek de olabilir.

"Darb-ı mesel" (ata sözü) deyimi "mesel-i madrûb" yani "söylenegelmiş" meşhur mesel mânâsına da kullanılır ise de aslında "mesel darbetmek" yani meseli yerinde kullanmak ve tatbik etmek yerine göre "iyice yapıştırmak" demektir ki yeniden bir mesel koymak ve inşâ etmek değildir. Temsil ise geneldir. Fakat Kur'ân'daki meseller genel olarak bağımsız bir şekilde kurulmuş temsiller olduğu halde aynı şekilde tatbik de edilmiş olması itibariyle "darb" tabir olunmuştur. Şu halde burada temsil yerine bu deyimin ve aynı şekilde "istihya" (uta n mak) lafzının kullanılmalarında bile aynı bir tatbikı vardır. Şunu unutmamak

gerekir ki Cenab-ı Allah mesel ve misali (yani temsil durumunu) yapmamış olsaydı insanlar hiçbir şey anlayamazlardı. Özellikle hissedilen şeylerden hiçbir şey bilemezlerdi. Çünkü bütün hissî ve hatta aklî suretler (biçimler) gerçeğe göre bir mesel bir temsildir. Bunun içindir ki insan kendini kendi nefsinde mücerred (soyut) "ben" demekten başka bir şekilde bilmez. Zira ne hissî ne aklî misalî biçimini kapsamış değildir. Onu a lırsa "İnsan insanın aynasıdır." sözüne göre dışından alır. Demek ki maneviyatın ve aklî gerçeklerin mesel ile anlatımında büyük hikmetler saklıdır. Bu sebepledir ki geçmişte inmiş olan kutsal kitaplarda mesel daha çoktu. Fakat Kur'ân histen çok akla h i tap ettiği için tahkîki açık hükümleri daha çok tercih etmiş ve bununla beraber hisleri de mahrum bırakmamıştır. Ve bunların mühim bir kısmında (özellikle geçmiş kitapların tahrife ve kötü tefsire uğrayan mânâlarını tahkîk düzeltme ve akla yakınlaştırma gibi)hikmetler mevcuttur. Böyle ilmin esası ve mühim terbiye ve hidayetin sırrı ile ilgili mesel getirmekten Cenab-ı Allah çekinmez ve şu halde iman ehli olanlar her zaman bilirler ki Allah'ın yaptığı mesel Rablerinden gelmiş olması itibariyle mutlak a haktır. Bunda ilâhî bir sır muhakkak vardır. Ve ilâhî mesel muhakkak bir denklik ve benzerlik tarafı içerir. Bu benzeyiş açık ise onu bilirler; gizli ise "İlim Allah katındadır." derler ve doğruluğuna iman ederler.

Hak aslında sabit ve aklın inkâr edemiyeceği derecede sabitliği kesin olan demektir. Varlığı kendisinden olup başkasından olmayan Hak Teâlâ'dır. O'nun yardımıyle onun dışında olanlar da zatında mümkün olanlardır. Bu mânâ ile hak ve hakikat zaten birdir. İtibarî olarak ayrıdır ikisi n in de çoğulu "hakâik" gelir. "Hukuk"un tekili olan "hak" da İslâm'da bu mânâdan alınmıştır ki lehde olarak sabit ve vacib olan demektir. Aleyhte olursa görev ve vecîbe olur. Sözün kısası "hak" fikrin sözün uyduğu olayın ismidir. Bununla beraber bu ölç ü ile uyuşan söz ve inanca da söylenir.

Küfür ile nitelenmiş olanlara gelince Allah bununla bu garip belirsiz mesel ile ne demek istemiş sanki? Bundan kastı nedir? derler. Bir taraftan hafife almak diğer taraftan hidayeti kötü yorumlayarak sapıklığa düşmek isterler. Bunlar Allah'ın ne kastettiğini öğrenirlerse inanacaklar mı? İşte Allah bu sebeple birçoğunu sapıklığa düşürür onları sapkın yapar istedikleri sapıklığı yaratır. Birçoğuna da hidayet verir onlara da hidayet yaratır. Zira h âlık (yaratan) birdir o da her şeyin yaratıcısı olan Allah'tır. Hidayetin yaratıcısı Allah olduğu gibi sapıklığın yaratıcısı da Allah'tır. Allah yaratmasaydı ve herkesi hidayete mecbur

etseydi sapıklık denen şey insanların istemesiyle var olamazdı. Halbuki sapıklık da bir hak etmedir. Ve Allah Teâlâ'nın sapıklığı yaratması onu isteyen mahluklarının -sorumluluk kendilerine ait olmak üzere- isteklerini yerine getirmek gibi bir ilâhlık ve rablık şânıdır. Yoksa başlangıçta hidayet yaratılışıyla yarattığı k u llarından hiç birini Allah zorla sapıtmaz mutlak yasaklama ve tam zorlama da Allah'ın merhametli olmasına yakışmaz. Bunun için sapıtma sapıklığı yaratma Allah'ın şanına nasıl yaraşır? O'nun güzel isimleri arasında "mudıl" (saptırıcı) isminin bulunmasını akıl nasıl kabul eder? diye hatıra gelmesi düşünülen bir mukadder (takdir edilmiş) soruya cevap olarak derhal şu başlangıç cümlesi ilave buyurulmuştur: fakat Allah bununla fasıklardan sapıklığı hak etmiş olanlardan başkasını saptırmaz

27- o fasıklar ki antlaşmalarını bozarlar hem de Allah'ın anlaşmasını bozarlar bunu da antlaşma ile belgeledikten sonra yaparlar. İlk yaratılışta "ancak sana ibadet ederiz ve ancak senden yardım dileriz" kavramı üzere akıl ve yaratılış olarak Allah ile araların d a yapılmış olan ezeli antlaşmayı iman ve kulluk antlaşmasını bu yaratılışa ait genel kanunu yukarda görüldüğü üzere her iki taraftan antlaşma ile belgelenip te'kit edildikten; bir taraftan kitaplar indirme ve peygamber gönderme ile takviye diğer tara f tan kalb ve dil bakımından iman ve ikrar ile kuvvetlendirdikten sonra bu ilâhî antlaşmayı ve misakı kendi kendilerine bozmaya ve kaldırmaya çözmeye kalkışırlar. İman etmemeye veya imandan çıkmaya çalışırlar. Fıkıhda: "Bir kimse kendi tarafından tamam ola n bir şeyin bozulmasına çalışırsa çalışması reddedilir." kaidesi bu gibi âyetlerden alınmıştır.

ve Allah'ın birleşmesini emrettiği şeyi keserler güzel amel yapmazlar kurtuluşu temin eden emirlerinin ve ilâhî hükümlerin tersine hareket ederler. İsyanlar ve büyük günahlarla daima yeryüzünde de fesat çıkarırlar. İşte Allah böyle fasıkları sapıklığa düşürür. Şimdi bunların durumlarını da anlayınız: bunlar işte bütün zarara uğrayanlar güruhudurlar. Kazançtan mahrum işi gücü zarar ve ziyan olan kimseler diye asıl bunlara denir.

"Fısk" asıl lügatta "huruc" (çıkmak) anlamındadır. Nitekim delikten çıkan farelere "fasıklar" denir. Din dilinde "büyük günah işlemek suretiyle Allah'a uymaktan dışarı çıkma" mânâsınadır ki küçük günahlarda ısrar etmek de bu cümledendir. Ve şer'î bakımdan fıskın üç derecesi vardır: Birincisi günahı çirkin saymakla beraber ara sıra günah işlemek. İkincisi üzerine düşerek devamlı yapmak.

Üçüncüsü çirkinliği inkâr ederek yapmaktır. Bu üçüncü tabaka küfür derecesidir. Fasık bu duruma gelmedikçe Ehl-i sünnet mezhebinde mümin adı kendisinden alınmaz. Şu halde fasık vasfı içinde kafirler bulunabileceği gibi imanını kaybetmemiş olanlar da bulunabilir. Mu'tezile mezhebindekiler bu kısmı ne mümin ne kâfir ikisi orta s ı saymışlar; Hâricîler ise üçünü de kâfir saymışlardır. Bununla beraber bu âyet-i kerimede ile nitelenen fasıkların küfürlerinde dinden çıkışlarında söz yoktur. Çünkü bunda üç vasıf zikredilmiştir. Allah'a verdiği sözü bozup inancını bozmak ilâhî emr i n aksini yapmak yasaklananları yapmakla da yeryüzünü fesada vermek. Bunun üçü birleşince de küfür gerçekleşir. Nitekim üst tarafında da "Ama küfre saplananlar; Allah böyle bir misal ile ne demek istedi?" derler." buyurulmuştur. Ve işte Kur'ân'a mahsus temsilleri kötü yorum ve hafife alma ile ilâhî saptırmayı hak eden zarara uğrayanlar bunlardır. Bu kıssada en dikkate değer olan noktalardan birisi yukardaki âyetlerde yalnız iman ve küfür karşılığı esas iken burada hem iman ve hem güzel amel toplamına k arşılık olmak üzere ayrıca da fısk ve fasıkların bahis konusu edilmesi ve Kur'ân'a ait temsillerin kötü bir yorum ile ele alınması meselesinin bilhassa küfür sapma ve fısk hasletleriyle ilgili gösterilmesidir. Demek ki fısk biri ilmî diğeri amelî iki y ö nü içerir. Asıl küfür ilmî yönündedir. Bu da bilir bilmez kötü yorum meselesine dönüşür. Buna da en çok temsiller ve müteşabihler vesile yapılır. Ve bu çoğunlukla amelî küfür ile de beraber olur. Bu gibileri red ve korkutmak için Cenab-ı Hak ilâhî kelamı n da hakikatlar asıl olmakla beraber yerine göre temsillerin de varlığını ve bunun esası olan hak nokta-i nazarına muhalif değil belki gerekli olduğunu ve şu halde bunları esasen hak bilmek de iman cümlesinden birisi olduğunu bir esas bir inanç kaidesi h a linde açıklamış ve bu şekilde Kur'ân'ın üslubu hakkında önemli bir açıklama yapmıştır. "İlle onun te'vilini mi gözetiyorlar? Onun te'vili geldiği gün önceden onu unutmuş olanlar derler ki: "Doğrusu Rabbımizin elçileri gerçeği getirmiş. Şimdi bizim şefa a tçilerimiz var mı ki bize şefaat etsinler. Yahut tekrar geri (dünyaya) döndürülmemiz mümkün mü ki (orada eski) yaptıklarımızdan başkasını yapalım?" Onlar kendilerini ziyana soktular ve uydurdukları şeyler kendilerinden saptı." (A'râf 7/53). Şu halde ha k olan temsillere inan; istenilen ameli işle; yorumunu geleceğe olayların cereyanına bırak zamanı gelince anlarsın.

Özetle fısk ya küfrü veya küfrân (İslâmı inkâr)ı ihtiva eder ve sonucu zarardır.

Bunun için Cenâb-ı Allah bunu gayb şeklinde ve güya bir nazariye (varsayım) halinde ve bununla beraber olayı gören bir nazariye halinde çirkin gösterdikten sonra şimdi irşad makamında bir iltifat ile genel hitabına bir özel parıltı veriyor. Şöyle ki:

Meâl-i Şerifi

28- Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki ölü idiniz sizleri diriltti. Sonra sizleri yine öldürecek sonra yine diriltecek sonra da döndürülüp ona götürüleceksiniz.

29- O ki yeryüzünde ne varsa hepsini sizin için yarattı . Sonra göğe yöneldi onları yedi gök olarak düzenledi. O her şe yi bilir.

28-Bu iki âyette bütün dünya ve ahiret ilimleri saklıdır. Hayat hayatın akışı hayatın gayesi gösteriliyor. İnsana ait yaratılışın Allah katındaki kıymeti anlatılıyor. İnsanın yer ve gökyüzü hepsinden faydalanma hakkı kaydediliyor. Yaratılışın ve yaratıcının delilleri özetleniyor. Allah'ın yaratması acıması lütuf ve keremi isbat olunuyor. Özet olarak beşerin ruhu yeryüzünden gökyüzüne hissolunandan düşünülene yükseltiliyor ve bu gerçekler karşısında küfür ve inkâra nasıl sapılabileceği bir istifhâm-ı inkârî ile soruluyor ki bu iltifat (sözü çevirme)daki belağatın nezahatin ulviyetin ilmîliğin gerçeğin ahlâkın parlaklığına ve hoşluğuna hayran olmamak mümkün değildir. Küfür ve küfrânı kötülemek ve insanları ondan uzak tutmak için b u sorudaki etkinin şiddeti ne kadar büyüktür!

Ey insanlar insan adını taşıyanlar ve özellikle ey kâfirler

ey münafıklar ey fâsıklar! Allah'a nasıl nankörlük eder de ilmî ve amelî küfür ve inkâra sapabilirsiniz? Az çok irfan ve ahlâkı olanlar için bu nasıl düşünülebilir? halbuki siz hepiniz gerek her biriniz gerek tümünüz başlangıçta hep ölü idiniz ölüler halindeydiniz hayatınız yoktu. O zaman şahsî olarak neyiniz vardı? Şimdilik haydi ilerisi dursun fakat en az bir toprak ve nihayet b abanızın belinde bir nutfe bir sümük olduğunuzu hatırlarsınız ya? Gerçekten siz böyle cansız ölüler halindeydiniz. Ölülerin kabre taşındığı gibi öteye beriye taşınıp duruyordunuz. Böyle iken Allah size hayat (canlılık) verdi. Nefes alıp verir gıdalanır ürer duyar düşünür ister istediği yere gider istediği işi yapar çevresindeki dışa ait olaylara fizikî ve ruhî kuvvetleriyle dayanır karşı koyar etli canlı akıllı fikirli birer insan yaptı. Bunları yapan kim ise işte Allah odur. İyi düşününüz bu hayat sizin kendinizin midir? Kendi şahsî malınız mülkünüz müdür? Elbette değil o kadar değil ki bir kılınızın rengini değiştiremezsiniz. Malum ya ne de olsa siz hayatı seversiniz ve ona herşeyi feda etmek istersiniz. Hayatınıza faydası dokunacağı n ı sandığınız kimselerin karşısında takla atarsınız. Onlara kul köle olursunuz. Halbuki kendinizi bundan önceki halinizi geleceğinizi düşünecek olursanız bu hayatın sizin kendi malınız olmadığını anlarsınız. O halde bu hayatı size bahşeden Allah Teâlâ'yı nasıl inkâr eder ve O'na nasıl nankörlük edersiniz? Ediyorsunuz? Allah size hiçbir şey yapmamış ve yapmıyacak olsa bile hayatınızın sahibi olduğu için sizin O'na iman ve kulluk etmeniz hayat sevdasıyla Allah'ı unutmamanız gerekir. Hem siz bu hayatı o k a dar benimsemeyiniz. Çünkü Allah bundan sonra sizi yine öldürür öldürüyor ve öldürecek. Şimdi diyeceksiniz ki: "İşte biz de buna kızıyor ve bundan yüz buluyoruz ya! İman ve kulluk etsek de etmesek de verilen hayatımızın sonra elimizden alındığını görüyo r uz. Madem ki öleceğiz ve madem ki Allah verdiğini alıyor o halde hayat elimize geçmişken iyi kötü mümkün olan ne zevki varsa görelim diyoruz. Ölüm derdi o evleri yıkan zevkleri perişan eden çocukları yetim kadınları dul bırakan hayatlara kıyan hay a tları pençesinde kıvrandıran o ölüm musibeti madem ki nasıl olsa yakayı bırakmıyor artık dünyaya bir daha gelecek değiliz ya! Şu geçici hayata bütün ihtirâs (aşırı istek) ile sarılalım ve keyfimiz için ne yapabilirsek yapalım" demekten kendimizi alamıyor u z ya! Fakat bu ne kadar yanlıştır ve ne bedbaht bir zevktir! Böyle olsaydı bile hayatın bu zevklerini böyle körü körüne ve çılgıncasına değil meşru (dine uygun) yoluyla istifadeye çalışmak ve Allah Teâlâ'ya ihlâs ve teşekkürü en büyük bir zevk bilmek ve O'na büyük bir sevgi ve korku beslemek gerekirdi. Ve bunun o zaman hayatta da

genel ve kapsamlı faydaları görülürdü. Halbuki iş bu kadar değil bunun ilerisi de var. O sizi öldürdükten sonra yine diriltir ve diriltecektir. Size önce verdiği gibi ve hatta ondan daha yüksek yine bir hayat verir ve verecektir. Ba'sü ba'de'l-mevt (öldükten sonra dirilmek) de haktır. Görmez misin olan yine olur. Eğer olmasaydı sen kâinatta hiçbir kanun göremezdin. Bir yaptığını bir daha yapamazdın. İlimden sanattan hiçbir hi s sen olmazdı. Sen bu sayededir ki hangi şeyi iyi bilirsen onu bir daha ve bir daha yapabilirsin. Tohumlarını bu sayede eker çiftlerini bu sayede sürer hasılatını bu sayede kaldırırsın. Atlara arabalara trenlere otomobillere vapurlara uçaklara bu say e de biner; onları da bu sayede yapabilirsin. Sen hayat kanununu tamamen bilseydin bu konuda hiçbir şüphe taşımazdın. O zaman sen bile bir hayat sahibi yapabilir ve onu bozduktan sonra tekrar yine yapabilirdin. Şimdi yapamıyorsan ilim ve fennin kudret ve s anatın buna yetişmiyorsa henüz hayat kanununu bilemediğinden henüz maddelerin ruhların ilk sırlarına nüfuz edemediğinden daha esasında yaratmak halketmek kudretine bizzat sahip olamadığındandır. Zaten sen maddenin aslını kuvveti göremezsin. Gördüğün onların sonuçları görünüşleridir. İlmin fennin kudretin de bunlara uygundur. Bunların içinde düşündüğün ilk maddeyi bulsan onların sırlarına da nüfuz etsen acaba bütün kuvvetleri ruhları melekleri keşfetmiş olacak mısın? Yaratma gücüne esasından sah i p olacak mısın? Hayır! Maddeyi veya kuvveti aslından yok edecek veya meydana getirebilecek misin? Kendi kendine hayır. Fakat onları olduğu kadar alıp Hak Teâlâ'nın verdiği ruhunla tasarruf edebileceksen ve bizzat Hak Teâlâ'ya daha hususî bir ilgi kurabil i rsen o zaman Allah'ın izniyle yaşama ve yaşatma sırrına da vâkıf olabilirsin. Sen bunları henüz bilemiyor yapamıyorsan hayat kanununun aslına eremiyorsan ortada var olan yaşamayı ve yaşatmayı da inkar edemezsin ya? Gerçekte bir hayatın ve bir hayat kan u nunun akışında şüphe edemezsin ya? Ve hele bu kanunun sende senin kendinde tatbik edilmiş bulunduğunda şüphe etmenin hiç mânâsı yoktur ya? O halde bu delil ile şunu zorunlu olarak bilirsin ki bu hayatı yapan ve bunun kanununu bilen bir yüksek zat vardır. Hayat ve hayat kanunu hak ve onu yapan ve bilen Hak Teâlâ'dır. Şu halde olan yine olacak ölen yine dirilecektir. Ve bunu ancak Allah yapabilecektir. Nasıl ve nerede yapacağına gelince onu kendi bilir. Bize bildirdiği yapacağı ve her halde yapacağıdır. D i lerse yerde yapar dilerse göğe çıkarır dilerse kabirde yapar dilerse kıyamette. Her halde bu bizim diğer bir halimiz diğer bir hayatımız olacaktır ki onun durumlarını açıklamaya bugünkü akıllarımızın yeteneği yoktur. O ahiret âlemidir. Onunla aramız d a geçilecek "berzah" vardır. Kabir âlemi kabir hayatı Cenab-ı

Hak cümlemize yardım etsin bu geçitleri kolaylıkla tatlılıkla geçirtsin kâmil iman güzel amel ile hüsn-i hâtime (güzel son) nasip etsin. Buradaki "sonra sizi diriltir" kabir hayatı ile de tefsir edilmiştir. Kıyametten sonra dirilme ile de tefsir edilmiştir. Hangisiyle olursa olsun işler bununla da kalmayacaktır. sonra hepiniz ona döndürüleceksiniz. Bu ilk hayatta ne huy kazandınızsa ona göre tartıdan geçecek mükâfat veya cezasına e r eceksiniz. "Kim zerre ağırlığınca hayır yapmışsa onu görür. Ve kim zerre ağırlığınca şer yapmışsa onu görür." (Zilzâl 99/7-8) sırrı ortaya çıkacaktır. Ve o zaman cennet ve rıdvan ehli: "Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun." (Zümer 39/75) diyec ektir.

29-Sonuç böyle. Bir de Allah Teâlâ'nın dünkü ve bugünkü lütuflarını dinleyiniz: O Allah o şan sahibi Yaratıcıdır ki bakınız size neler ihsan etmiş: önce şu altınızdaki yeri ve bu yerde bulunan şeylerin hepsini: unsurları bileşiklerini denizleri karaları dağları dereleri ovaları çölleri ormanları ırmakları pınarları madenleri otları ağaçları çiçekleri meyveleri hayvanları kuşları hasılı denilen şeylerin hepsini sizin için sizin hayatınız ve ölümünüzde faydalanmanız iç i n yarattı. Hep bunları insanı yaratmak ve yarattıktan sonra mesut yaşatmak için yarattı. Hepsini insanlara itaatlı çekici ve mübah kıldı. Şu halde esas itibariyle bunların hepsinden insanlar için bir faydalanma hakkı ve bir faydalanma şekli vardır. Ve b u faydalanma şekli bazısında müsbet ve bazısında menfi bir durumdadır. Hepsinin faydalı olması her birinin her şekilde ve herkes için faydalı olması demek olmaz. Bir kısmında zararlı olma durumu da vardır. Bu yönden yine Allah'ın ikinci derecede ayrı tu t acağı zararlı bazı haram kılınan şeyler ve kötülükler gibi hususlardan ve bir de birbirinize göre kazanılmış hak olmuş mallar ve mülkler gibi şeylerin dışında faydalanma sizin için mübah kılınmıştır. Buna Fıkıh ilminde "ibâha-i asliyye = aslî mübah etme" denir. Ve bu serbest kılmanın delili yalnız akıl değil bu nasstır. "Canlar ırz ve namusun dışında eşyada aslolan mübah olmaktır. Özel bir haram olma delili bulunmadıkça mübah ile amel olunur." şeklindeki fıkıh kaidesi bu nasdan alınmıştır. Yalnız akılla r a kalsaydı kimi hep mübah der kimi hep haram der kimi de şaşırır kalırdı. Nitekim öyle olmuş ve olmaktadır. Burada şuna dikkat etmek gerekir ki bu serbestlik insanların tümüne eşit olarak yapılmış; insanlar insan için yaratılmamış ve birbirlerine müb a h kılınmamıştır. Bunun için insanların canları ırzları birbirlerine mübah değildir. Hatta bir insan kendi canını ırzını bile dilediği gibi kullanmaya izinli değildir. İnsanlar kendileri için değil Allah'a kulluk için yaratılmışlardır.

"Ben cinleri v e insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım." (Zâriyât 51/56). Şu halde insanların kendini öldürmeye kendini veya ırzını başkasına satmaya hakkı yoktur. Ancak Allah'ın emrine ve hükümlerine uygun meşru nikaha izinlidir. Tersinde günahkâr olur. İnsanların amelleri malları mülkleri de birbirlerine karşı kendilerine bağlanmıştır. Bunlar da diğerlerine yasaklanmıştır. Fakat kendileri için mübah olduğundan kendi rızalarıyle diğerlerine de terkedebilir ve verebilirler. Akidler (anlaşmalar) ve malî işlemler bu esas üzerine yürür. Hâsılı hayat hakkına hürriyet hakkına ve namus hakkına hiçbir kimsenin karışma hakkı yoktur. Bunlar insanın doğrudan doğruya Allah hakkı olan esasa dair haklarıdır. Ve bunlara saldırma tecavüz büyük günahlardandır. Akıl v e din de böyledir.Canlarda ırz ve namusda akılda dinde aslolan mübah olma değil haram olmadır.

İşte Cenab-ı Allah insanları bu kadar yüksek yaratmış ve böyle yaratmak ve böyle yaşatmak için önce bütün yeryüzünü ve yeryüzündeki bütün şeyleri yaratıp onların faydalanmasına hazır kılmış bunları onlar için yaratmış ve hatta bu kadarla da kalmamış sonra yukarıya da geçmiş gök yüzüne doğrulmuş iradesini göklere çevirmiş ve bunun üzerine gökyüzünün parçalarını bunlardan özellikle "yedi sema"yı dü z eltmiş yeryüzünün yaratılması üzerine bunlarda da değişiklik yapmış ortaya çıkan değişim bunalımını nizama koymuş bunlardan da yeryüzüne ve insanlara faydalar sağlamıştır. Bu sayededir ki insanlar bu görkemli bina içinde yaşarlar yerler içerler sula n ırlar nefes alırlar ışık ısı alırlar Hakk'ın alametlerini görerek ilimler fenler edinirler. Bakışlarıyla ruhlarıyla ve hatta Allah nasip edince cisimleriyle çıkarlar mirac yaparlar kısmı zamirinden bedeldir ve bedel-i bâz olduğu açıktır. Çünkü buyurulmayıp parçalara ve fertlere veya çeşitlere işaret ederek buyurulması kısımlara ayırma karinesidir.

Burada insanların hayattan önce ölüler ve hatta insan cinsinin yok olduğu devirlerin bir özeti (Bakara 2/22) âyetinin bir açıklaması ve vasfının bir isbatı ve beşer hayatının şimdiki ve geçmişteki şartlarının bir tasviri ve insan yaratılışının kıymet ve yüksekliği nihayet ilâhî yardım ve rahmetin genişliği ile Allah'ın zat ve sıfatlarını inkârcılara isbat ve teşekkür ile kulluk görevine d avet vardır ki Şeyh Sadî merhum "Gülistan"ında bu kavramı şöyle ifade etmiştir:

"Bulut rüzgar ay güneş felek hepsi işlerinde çalışıyorlar. Tâ ki sen eline bir ekmek geçirebilesin ve gafletle yemeyesin."

Demek Allah Teâlâ insanı yalnız yerde yaşayacak ve yerdeki şeylerden faydalanabilecek bir halde yaratmamış ona gökyüzünden de bir faydalanma hissesi ayırmış ve hatta bununla ilgili olarak göklerin yedisinde değişiklik yapmıştır. Şu halde insan yalnız yeryüzüne has bir yaratık değild i r. O yerlerde daralırsa göklerden faydalanmaya izinlidir. Fakat bunun için önce ruhu semâvîlik hislerini duymalı ve Allah'ı tanımalıdır. Yeryüzünün şehvetli ve hayvanî düşüklüklerinde boğulanlar ise bu yükselişten mahrumdurlar. "Yarın yerdeki nimetler tü k enecek biz aç kalacağız." diye ağlar dururlar.

Şüphe yok ki önce yerdekilerin yaratılışı sonra da göklerin düzeltilmesi meselesinde sonralık (yani nin mânâsı) zaman itibariyle değil rütbe bakımından (yani ifade nokta-i nazarından) bir sonralıktır. Zira bu konuda açıklamanın gayesi insanların aydınlatılmasıdır. Halbuki beşer idraki bakımından âlemin merkezi insanın kendisidir. Bütün dış idraki bu merkezde toplanır. İdrakin çekiciliği "ben"den başlar. Buna birinci derecede yakın olan da ayağının al t ındaki yer ve sonra göktür. Çünkü insan yeri önce dokunuculuğu ve kendi ağırlığıyle tanır. Dokunma ise diğer duyulardan öncedir. Ve idraki en yakındandır ve hatta bu seviyeden pek yükselememiş olan nice insanlar vardır ki kendisini sadece yerle ilgilenen bir yaratık sanır. Ve semadaki menfaatlerinden gafildir. Cenab-ı Hak da uyarmalarını beşer idrakinin bu akışına göre açıklamıştır ki bunun dış görünüşünden yer semadan önce yaratılmış gibi anlamamalıdır. Bununla beraber burada semaların düzeltilmesinin hakiki ve zamanla ilgili bir gecikmesine işaret yok demek de doğru değildir. Bazı tefsircilerin anladıkları üzere (sonra) hakikat olarak alınabilir. Gerçi yer mutlaka semadan önce yaratılmış değildir "Yerle gök bitişik idi." (Enbiya 21/30). Fakat y e rin hilkat fezasında bir özel cisim olarak yaratıldığı zaman ile ondan önceki semaya ait tesviyenin aynen kalmaması gerekirdi. Bugün fen bilimleri bakımından düşünebiliriz ki yeryüzü oluştuğu andan itibaren özel ağırlığı çekiciliği iticiliği bakımından mensub olduğu gök cisimleri sisteminin durumlarında ve arada hapsedilmiş dalgada esire ait dumanda genel çekim nizamının bir değişimi bir inkılâbı olmuştur. Şu halde yer çekimi ile ilgili olan yedi semanın tesviyesi ve nizamı yerin yaratılmasından önc e değil sonra olması gerekir. Ve bu şekilde yer çekiminin ortaya çıkmasından asla müteessir olmayan semanın yönü bu tesviyede dahil olmaz ve onlar bu yedi semanın arkası kalır.

Bugünkü fen astronomi ilmi henüz gök cisimlerinin ikisinden fazlası arasındaki çekim değişimlerini hesap edebilmekten aciz kaldığı için Kur'ân'daki bu tesviyenin sınırlarını tayin edebilmekten uzaktır.

Bu "yedi sema"nın tefsir ve yorumunda başlıca iki düşünce vardır: Birisi yerden Venüs'e kadar bir; Venüs'ten Merkür'e kadar iki; Merkür'den Güneş'e üç; Güneş'ten Merih'e yahut yine yerden Merih'e dört; Merih'ten Jüpiter'e beş; Jüpiter'den Satürn'e altı; Satürn'den daha ilerisine kadar yedidir ki sonradan keşfedilmiş olan Üranüs ve Neptün gezegenleri ve daha keşfedilmesi mümkün o lanlar hep bu yedinci hudud içinde demektir. Çünkü bu takdirde bu "yedi sema" özellikle yerin yaratılması üzerine tesviyeye dahil olanlardır. Bugün bu tesviyenin daha ileri gittiği isbat edilemez. Bu düşünce çoğunlukla astronomi ilmi görüşünü takip edenl e rindir ki zamanımızın astronomi görüşüne de aykırı değildir. Zira bunda bahis konusu yerin merkezliği değil yere göğe gök kelimesinin tatbikidir. Güneş sisteminde dünya merkez olmamakla beraber bizim tahtımız idrak ve düşüncemizin başlangıcı da bizzat k endimiz ve yerin çekimi olduğundan bu tertip o itibarladır ve izafîdir. Başka bir gezegende bulunsak o zaman bunu o yer tasavvur etmemiz gerekirdi. Mesela Güneşte bulunduğumuzu farzedersek Merkür bir Venüs iki Dünya üç Merih dört Müşteri beş Satürn altı ilerisi yedi deriz ve bu misale göre yedi tane de yer tasavvur etmemiz gerekir. Eski Batlamyus astronomisini takip edenler Ay'ı birinci gezegen saydıklarından ondan başlarlardı ve yedincisi Satürn'e dayanırdı ve Kur'ân'daki sema âyetlerini o astron o miye tatbik etmek için fen derdiyle zahmetler çekerlerdi. Gerçekte astronomi ilminin matematikle ilgili olan hesap meseleleri ve çok eski zamanlardan beri ay tutulması ve güneş tutulması hesaplarındaki isabetlerin inkâr edilmemesi gerekirdi. Fakat bunla r la astronominin ilmî prensiplerini teşkil eden nazariyat (varsayımlar) ve hatta faraziyeleri ayırmak lazım gelirdi. Mesela Batlamyus astronomisinin bütün esası şu görüşte toplanıyordu: "Gezegenlerde iki hareket görülüyor. Bunun biri tabiî ise diğeri her h alde zorla olması gerekir. Bu da her birinin bir yörüngede saplanmış olmasına ve onun hareketiyle müteharrik (hareketli) olmasına bağlıdır. Şu halde yedi gezegenin bir yörüngesi sabit gök cisimlerinin de bir yörüngesi ve tümünü kapsayan bir de Atlas yörü n gesi vardır. Ve günlük hareket bu Atlas yörüngesinindir." diyorlardı. Buna karşılık Tefsir âlimleri ve hatta Kelâm bilginleri de bu görüşün kat'î olmadığını diğer bir sebebin düşünülebileceğini söylüyorlardı. Ve hatta ilk önce filozoflardan Sabit b. Kurr e bir "çekim nazariyesi"ni bile açıklamıştı. Gerçekten sonradan "genel çekim nazariyesi" geliştirildi ve onun üzerine çok eski olan

"skut (düşme) nazariyesi"nin te'yidiyle yeni ve mükemmel bir astronomi ilmi kuruldu. Fakat bu astronomi eskisi gibi bütün âlemin tümünü kapsama davasından vazgeçerek ciddi meşguliyet sınırını Güneş sistemi içine tahsis etti. Şu halde bunda bu sistem dışına çıkılarak yapılan düşünceler sırf faraziyedir. Genel çekim kanunu bugün adeta herkesçe bilinen bir gerçek halini almış bir ilmî konu olmuştur. Ve gerçekten semalar (gökler)ın direksiz durmalarını açıklamak bakımından da Kur'ân'a ait beyanlara çok uygundur. Ve henüz bu konuda istikrâî (tüme varım) ve tecrübeye ait bir bozma örneği de görülmemiştir. Ancak "cazibe" kelimesi o ka d ar mücerred (soyut) ve o kadar mânevî bir kavram ifade ediyor ki bunu bir "melek" kelimesiyle tasavvur etmek ve bizzat ilâhî kudrete bağlamak daha ciddi ve daha hikmetli olurdu.

"Yedi semâ"daki diğer düşünceye gelince: Dünyanın üstünde bütün yıldızların süslediği maddî âlemin hepsi bir semadır. Yedi semanın birincisidir. Ve bunun ötesinde bundan başka altı sema daha vardır. Bunlar ruhanî ve akla uygun olarak düşünüldükleri zaman fezanın cisimlere uygunluğu gibi aralarında uyma ve uygunluk kavramı da h a açıktır. "Biz dünya semasını yıldızların zinetiyle süsledik." (Saffât 37/6) ifadesi de bunda açıktır. Ve İslâm'da tefsir âlimlerinin en büyüklerinin kanaatları budur. Sonra mi'rac hadiselerinde de semaların böyle ruhanî mânâlarına işaret vardır. Cen a b-ı Hak her an bunların çeşitli durumlarını tesviye etmektedir. Ve bu tesviye maddî şeylere bağlı değildir ve hiç şüphesiz yeri yaratması üzerine de bunlara bir özel tesviye vermiş ve arz üzerinde yaratacağı insanların yaratılması ve sonra onların faydala n maları için meleklerine emirler vermiş tesirler yaptırmış âlemin fezasında cereyan eden yeni bir sünnet açmıştır. Şimdi bazıları burada diyebilir ki "acaip olayların cereyanı böyle ilmî midir? Bunları kör bir kuvvet gelişi güzel tesadüfe bağlı olara k gerektirivermiş değil midir? Bu kadar sonsuz şeyler ilme nasıl sığar? Ve insan yaratılmadan önce onun yaratılacağı bilinip hesap edilerek yer ve gök ona göre nasıl hazırlanır?" Buna cevap olarak da buyuruluyor ki siz bunları uzak görmeyin O Allah he r şeyi bilendir ezelî ve ebedî olarak bilendir. Onda bütün ilimlerin ilmi vardır. Onun ilmi olmasaydı ilim nereden çıkardı? Sebepler ve müsebbeb (sonuç)lar birbirine nasıl bağlı olurdu? Fen ilimleri nasıl kurulurdu? Yer ve gök hayata önceden hazırlanmış o l masaydı hayat nasıl ortaya çıkardı? İşte Allah böyle bir Allah'tır. Ve insanları böyle yüksek bir ilim ve kudretle böyle geniş bir rahmetle yer ve göğün bir ürünü bir küçük nüshası ve belki büyük nüshası olarak yaratmıştır. Ve bütün saadetlerinin sebepl e rini de hazırlamıştır. Artık bu düşük miskin hayattan silkininiz

bu devirleri bu nimetleri hatırlayınız. Ruhunuzun ne gibi yüksekliklere aday kılındığını düşününüz. Bu yerde ve göklerde araştırmalar yapınız menfaatiniz için yaratılmış ve hazırlanmış olan şeyleri bulunuz ve Allah yolunda bunlardan faydalanarak da diğer hayata ahiret hayatına hazırlanınız. Siz bütün bu mertebelerden geçirilip Allah'a döndürüleceksiniz. Şu halde yükseliniz ve yükselmeye azmediniz. Şimdi bunlara karşı Allah'a nasıl küfür v eya küfrân (inkâr) edersiniz? Bu yükseklikleri bu derinlikleri iyi düşününüz. Bundan başka asıl (kök) ve nesebinizi bilmek ve bu nimetlerle bir bina bir döşek içinde yüksek kardeş hayatı yaşamak ve sizi aldatacak fikirlerden sakınmak için şunu ibret naz a riyle dinleyin ve ilme önem verin. Alîm (her şeyi bilici) olan Allah'a bakınız ne buyuruyor:

Meâl-i Şerifi
__________________



уυѕυƒ isimli Üye şimdilik offline konumundadır   Alıntı ile Cevapla
Alt 09-25-2008, 15:44   #3 (permalink)
Moderator

Yasal UyarıArkadaşlar Lütfen Konulara Cevap Yazalım iyi veya Kötü Değerlendirelim Emeğe Saygı!
 
уυѕυƒ - ait Kullanıcı Resmi (Avatar)
Bilgiler
Üyelik tarihi: Feb 2008

Mesajlar: 11,105
Konuları: 6191

Tesekkür: 5
21 Mesajina 24 Tesekkür Aldi Üye No: 847
REP Gücü : 1000
REP Puanı : 22033
уυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond reputeуυѕυƒ has a reputation beyond repute
Seviye: 67 [♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥♥ Bé-Yêu ♥]
Aktiflik: 1628 / 1655
Güç: 3701 / 29876
Deneyim: 20%
İletisim
уυѕυƒ - MSN üzeri Mesaj gönder

Standart

 

30- Bir zamanlar Rabb'in meleklere: "Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım" demişti. (Melekler): "A!.. Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birisini mi yaratacaksın? Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz" dediler. (Rabb'in): "Ben sizin bilmediklerinizi bilirim." dedi.

31- Ve Âdem'e isimlerin hepsini öğretti sonra onları meleklere gösterip: "Haydi davanızda sadıksanız bana şunları isimleriyle haber verin." dedi.

32- Dediler ki: "Yücesin sen (ya Rab!). Bizim senin bize öğrettiğinden başka bir bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen bilensin hakîmsin".

33- (Allah): "Ey Âdem bunlara onları isimleriyle haber ver." dedi. Bu emir üzerine Âdem onlara isimleriyle onları haber verince (Allah): "Ben size ben göklerin ve yerin gayblarını bilirim sizin açıkladığınızı da

içinizde gizlediğinizi de bilirim" dememiş miydim?" dedi.

34- Ve o zaman meleklere: "Âdem'e sec de edin!" dedik hemen secde ettiler. Yalnız İblis dayattı kibrine yediremedi inkârcılardan oldu.

35- Dedik ki: "Ey Âdem sen ve eşin cennette oturun ikiniz de ondan dilediğiniz yerde bol bol yeyin fakat şu ağaca yaklaşmayın yoksa zalimlerden olu rsunuz."

36- Bunun üzerine şeytan onları(n ayağını) oradan kaydırdı içinde bulundukları (cennet yurdu)ndan çıkardı. Biz de: "Birbirinize düşman olarak inin orada belirli bir vakte kadar sizin için bir karar yeri ve bir nasib vardır." dedik.

37- Derken Âdem Rabb'ından birtakım kelimeler aldı (onlarla tevbe etti. O da) tevbesini kabul etti. Muhakkak O tevbeyi çok kabul eden çok esirgeyendir.

38- Onlara dedik ki: "Hepiniz oradan inin. Size benim tarafımdan bir hidayet rehberi geldiğinde kim o hidayetçimin izinde giderse onlar için hiçbir korku yoktur onlar mahzun da olmayacaklardır.

39- İnkâr edip âyetlerimizi yalanlayanlara gelince onlar da cehennem ehlidirler. Orada ebedî olarak kalacaklardır.

30-Burada hitap yine önce Resul ullah'a yöneltilmiştir. Demek kıssanın içyüzünü hakkıyla o anlayacak ve izinli olduğu kadar da o anlatacaktır. Bununla beraber buna her ferde ait genel hitap neşesi de verilmiştir. Demek ki bunda açık bir genel istifade de vardır. Ve her ferdin bunu nefs i nde anlaması ve tatbik etmesi istenir. Bunda açık olarak Allah'ın yardımı kaza ve kader Allah katında Âdem'in kıymetinin başlangıcı beşerî üremenin başlangıcı din ilim ve dilin başlangıcı vazife ve kardeşliğin başlangıcı sosyolojinin başlangıcı hu k ukun başlangıcı vardır. Beşerî üremenin; ilk din ilim ve dil devrinden itibar edilmesi ve son beşeriyetin bu başlangıca dayanmasının gereği ve insanlığın mahiyetinin tarifinde bunların zatî bir kıymeti bulunduğu fakat günah ve isyanın hasımlık ve düşma n lığın zatî ve yaratılıştan olmayıp geçici ve dış telkinlerin eseri olduğu anlatılıyor. Bu şekilde hıristiyanların "aslî günah" (peşe orijinal) inançlarının doğru olmadığını; şeytanın mahiyetinin insana ait mahiyetten başka bir şey olduğu ve bu ikisi ara s ında eski bir düşmanlık bulunduğu; şeytanın bu düşmanlıktan ayrılmayacağı fakat insanlığın buna karşı kendine kendi yaratılışına sahip olarak nefsini ve türünü muhafaza ve müdafaa edebileceği ve o zaman beşerî saadetin en yüksek sınırını bulacağı ve bu h ususta tevbenin kıymeti anlatılıyor. Beşerî üremenin başlangıcında terbiye kanununun cereyanı yeryüzünde insanlık türünün ezelî ve eski olmayıp sonradan ağır ağır meydana

geldiği yani bugünkü beşer türünün ezelî olmadığı ve bugünkü üreme kanununun başlangıçta mevcut olmayıp yeryüzünün bir olgun devresinden sonra bizzat olağanüstü bir yaratma olayı ile başladığı ve şu halde tabiatın ezelî olduğuna dair görüşün doğru olmadığı ve gerçekte yeryüzünün ateş devrinde Pastör nazariyesinin cereyan etmesine imka n olmayacağından bugün kanun olan üremenin başlangıçta olağanüstü bir olayla sonuçlanacağı ve Zooloji ilminde teselsül (zincirleme gitme)ün batıl olması ve yeryüzünün hâdis (sonradan olma) olması esasından dolayı başlangıçta kabulü zorunlu görülen tekevv ü n bizatihi (kendi kendine olma) görünüşünün de ifadesini düzeltmesi gerekeceği çünkü başlangıçta kanun üstü böyle bir olay zaruri ise de bunun kendi kendine olmayıp yaratma ve Allah'ın var etmesi eseri olduğu ve gerçekte böyle olmazsa ya ilim ve fenni kö k ünden yıkacak olan illet (neden)siz sebepsiz kendi kendine olan bir hadise kabul edilmesi veya şimdiki üreme kanununun ve bunun cereyan ettiği yer küresinin sonradan olma olmayıp sonsuz şekilde ezelî ve ebedî olmalarının tercih edilmesi gerekeceği halb u ki ilim ve fen nazarında arzın yaratılmışlığı ve sonradan oluşu kuvvetli deliller ile zorunlu olarak sabit bulunduğu ve sonuç olarak yeni felsefelerin ilim ve ahlâk bakımından insan yaratılışındaki cereyanını isbata çalıştıkları veraset kanununu (soya çe k imi)n az çok bir esası içerdiği ve fakat bunun da soya çekim şekliyle değil hilâfet (sonra gelme) şekliyle düşünülmesi gerektiği yani her intikal (babadan oğula geçme) de Allah Teâlâ'nın bizzat bir yaratma ve tesirinin gözetilmesi gerektiği ilim ehline h atırlatılmış bulunuyor.

Evvela ilâhî takdir ve Allah'ın yardımı hatırlatılarak buyuruluyor ki "Vav" harfi yine geçmiş söze atfedilmiştir. Ey Muhammed ey Âdem oğlu anılan nimetleri unutma ve o zamanı da unutma ki insanlar yeryüzünde ortaya çıkmadan önce Rabb'ın ezelî iradesini açıklayarak ve sonsuz kudretini göstererek meleklere: ben muhakkak yeryüzünde bir halife yapacağım bir halife tayin edeceğim demişti ki meâli: Kendi irademden kudret ve sıfatımdan ona bazı selahiyetler vereceğim o ba n a bağlanarak bana vekil olarak yarattıklarım üzerinde birtakım kullanma yetkilerine sahip olacak benim adıma hükümlerimi icra edecek ve yürütecek. O bu hususta asil olmayacak kendi zatı ve şahsı adına asil olarak hükümleri icra edecek değil. Ancak beni m bir vekilim bir kalfam olacak. İradesiyle benim iradelerimi benim emirlerimi benim kanunlarımı tatbik etmekle emredilmiş olacak sonra onun arkasından gelenler ve ona halef olarak aynı görevi icra edecek olanlar bulunacak. "Sizi yeryüzünde halifeler yapan

O'dur." (Fâtır 35/39) sırrı belli olacak. Bu mânâ Ashab-ı kiramdan ve Tâbiinden uzun uzadıya nakledilegelen tefsirlerin özeti ve sonucudur.

Burada "yapacağım" demek acaba "yaratacağım" demek midir değil midir? Bu tefsir yok değildir. fiili bir mef'ul (tümleç)e müteaddî (geçişli) olursa "halk = yaratmak" demek olur. Burada da "halk = " dan daha genel ve daha mutlaktır. Ve ikisine de ihtimali vardır. "Halk = yaratma" meselesi ilerde "Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu(n şeklini) düzeltip ona ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın." (Sa'd 38/71-72) âyetleriyle belirtilecektir ki iş bu tebliği takdirinden sonra görünüyor. Arada zatın takdiri ile sıfatın takdirinin farkı vardır. Dilimizde "kalfa" deyiminin doğ r usu olan halife kelimesi (yani birinin arkasından makamına oturmak mânâsıyla ilgili olarak) mânâsınadır. Yani aslı "halîf "dir. Ve sonundaki bitişik tâ (tâ-i merbûta) mübalağa içindir. Şu halde isim olarak kullanılan galip sıfatlardandır ki Fransız c a "reprezantan" kelimesi de bu mânânın temsilcisidir çoğulu "halâif" ve "hulefâ" gelir masdarı da "hilâfet"dir. "Hılâfet" "vekalet" gibi "asalet"in karşıtı olarak başkasına vekil olmak yani az veya çok onun yerini tutarak onu temsil etmek demektir. Râğıb'ın "Müfredât"ında açıkladığı üzere bu vekillik de ya aslın kaybolmasından veya bir yardımdan veya aczinden yahut da bunların hiçbiri olmadığı halde sırf asîlin vekiline bir şeref bahşederek lütufta bulunmasından doğar. Ve işte Cenab-ı Allah'ın yery ü zünde velilerini halife seçmesi bu kabildendir. Demek ki her vekilin halifenin kıymet ve şerefi asilin şerefi ve vekilliğin derecesine uygundur. Cenab-ı Allah da "yeryüzünde bir halife yapacağım" deyince kendilerini bir danışma makamında gören melekler bir taraftan bundaki şerefi takdir ettiler diğer taraftan da yeryüzündeki bir yaratığa Allah tarafından böyle yüksek bir irade yetkisi verilmesinde bir şer ihtimalinden de korktular. "Yerde" deyince "Ben çamurdan bir beşer yaratacağım." (Sa'd 38/71) takdiri anlaşılıyordu. Acaba bu selahiyeti alan güzel kullanabilecek mi? Acaba bunu asalet zannederek kendi çıkarına hükümler icrasına kalkışırsa yeryüzüne fesat vermeyecek mi? Cenab-ı Hak henüz bu noktaları ve o yetkinin derecesini ve gizli hikmetlerini bildirmemiş olduğu için melekler: orada (yani yeryüzünde) onu fesada verecek onda fesatlar çıkaracak ve kanlar dökecek bir kimse bir âmil mi yapacaksın? halbuki biz hep sana hamd ederek daima tesbih ediyoruz ve sana özel takdisler

(kutsamalar)imizi s unarız. Veya senin için kendimizi daima temizler temiz tutarız dediler. Ve bu şekilde maksatları hâşâ itiraz olmayıp hikmetini bir istifsar (açıklanmasını istemek) olduğunu bildirdiler. Bununla beraber hilafete zımnen (üstü kapalı olarak) bir istek de ortaya attılar.

Tesbîh Allah Teâlâ'yı tenzih etmek yani en kudsî zatını inanç söz ve amel bakımından layık olmayan her türlü kusurdan arı ve uzak tutmaktır. Aslı suda pek iyi yüzerek uzaklara gitmek demek olan (sebh) masdarındandır ki "tef'îl" vezninden gelişi teksîr (çoğaltma) ifade eder. Allah'ı takdis de böyledir. Bu da esasında pek uzağa gitmek demek olan (kuds)den alınmış olarak temizlemek pek temiz tutmak mânâsınadır. Çünkü "tathir" pislikten çok uzaklaştırmaktır. Bununla beraber dem e k olduğu gibi "nefislerimizi senin rızan için temizliyoruz" demek de olabilir ki ikisiyle de rivayet gelmiş ve bunun için yukarda ikisine de işaret edilmiştir.

MELÂİKE VE MELEK NEDİR?: Önce dil yönünü inceleyelim: Ebu Hayyân Endelûsî gerek "Bahr-i Muhît" ismindeki büyük tefsirinde ve gerek "en-Nehru'l-mâdd mine'l-Bahr" ismindeki özet tefsirinde der ki: "Melek" aslî mim olarak kuvvet demek olan "melk"den "feal" veznidir. "Feâile" ve "feâil" vezninde "melâike" ve "melâik" diye çoğul yapılması şâz ( k ural dışı) yoluyladır. Ebu Ubeyde bu fikre sahip olmuştur. Şu halde "melek" lügat bakımından "kuvvetli" "kuvvet sahibi" demektir. Lâm'ın esresiyle "melik" ve lâm'ın üstünüyle "meleke" kelimelerinin mânâlarıyle ilgilidir. Fakat bu şekilde "melâike" kıyas a uygun olmayan çoğul olur. Halbuki arapçada kelimenin aslını bulmak için çoğul esaslardan biridir. Bunun için diğer taraftan mim zâid olup aslı "mel'ek"dir deniliyor ki İbnü Cerîr et-Taberî de "Câmiu'l-Beyân"ında şöyle izah eder: "Melâike" "mel'ek"in ç oğuludur. Şu kadar ki Arap'ta tekilinin hemzesizi hemzelisinden daha çok ve daha meşhurdur. "Melâike"den bir melek" derler. Hemzesini kaldırarak harekesini kendinden önceki sakin olacak olan lam'a naklederler ve çoğul yaptıkları zaman hemze ile aslına d ö ndürerek "melâike" derler ki bunun örnekleri çoktur. gibi. Bununla beraber tekilin hemze ile geldiği de vardır. Nitekim şair şöyle demiştir: ki burada kelimesi demektir. Bazan tekilinde "me'lek" de denilir ki bu da yerine yerine denil m esi gibi kalb (bir harfin yerine diğer bir harfi getirmek)tir. Dilimizde bu gibi harf

değişiminin misalleri çoktur. Mesela köprü toprak ekşi yerinde körpü torpak eşki gibi. Fakat tekilinde denildiği zaman çoğulunda da denilmesi gerekirdi. Halbuki böyle çoğul yapıldığı ezberimde değildir. Bazan "melâik" ve "melâike" diye çoğul yapılır. "Mesmâ" "mesâmî" "mesâmia" gibi. İş bu "melek" kelimesinin aslı "mef'al" vezninde risalet (elçilik) mânâsınadır ki (ona bir risalet gönderdi) diyecek yerde f i ilinden gelir. "Me'lek" de aynı şekilde (ona gönderdim) mânâsına fiilinden mimli masdardır. Adiyy b. Zeydi'l-Imâdî: demiştir ki diğer lügat ile "me'leken = " diye de şiir söylenmiş oluyor. Bu mânâda daha başka şahit (delil)ler de vardır. İşte "me l âike"ye de bu "risalet" (elçilik) mânâsıyla melâike ismi verilmiştir. Çünkü melekler Allah'ın resulleri elçileridir. Peygamberlerine ve gönderdiği kullarına gönderir. Yani "melek" mekan ismi olmak üzere "risalet yeri" veya mef'ûl mânâsıyle Resul (elçi) mürsel risalet âmili ilâhî vasıtalar demektir. Dilcilerden tefsircilerden bu türeyişi tercih edenler çoktur. Râğıb da "melâike" kelimesinde bunu tercih etmiş ve "melek"te demiştir ki nahivciler "melek"i de "melâike"den türemiş ve mîm'ini zâid yaptılar. Halbuki bazı araştırıcılar bunun "mülk"den olduğunu söylemiş ve şöyle açıklamıştır: Meleklerin siyasetten bir şeyle görevli ve idareci olanına "lâm"ın üstünü ile "melek" beşerde olana da "lâm'ın esresiyle "melik" denilir. Şu halde her melek melâikedir. Fakat her melâike melek değildir. Melek "Andolsun söküp çıkaranlara." (Naziât 79/1) "İşleri taksim edenlere andolsun." (Zariyât 51/4) "İşi düzenleyenlere andolsun." (Naziât 79/5) gibi âyetlerde işaret olunandır ki "melekü'l-mevt" (ölüm me l eği) bu cümledendir. "Melekler de onun (semanın) etrafındadır." (Hâkka 69/17) "Bâbil'deki Hârût ve Mârût isimli iki meleği indirilen şeyleri öğretiyorlardı." (Bakara 2/102) "Üzerinize vekil edilen ölüm meleği." (Secde 32/11). Bir de der ki: M elâike teke ve çoğula söylenir. Şu halde bu açıklamaya göre de melek kelimesi kuvvet ve tedbirden melâike de risalet mânâsından alınmış oluyor. Ve aynı zamanda melâike melekden daha genel ve onun cinsi oluyor. Şu halde her ikisinde bir kerre risalet mâ n âsı vardır.

Acaba bu risalet sadece emir tebliği midir? Yoksa fiil tebliği midir? Yani yalnız ilmî ve kelâmî bir ruhî tebliğ mi yapıyorlar yoksa bilfiil ilâhî kudret ve

yaratmanın da tebliğcisi oluyorlar mı? Kur'ân âyetlerinin delaletlerine göre her ikisinin de bulunduğunu anlıyoruz. Peygamberlere ve hatta yine meleklere ilâhî emirleri tebliğ eden melekler bulunduğu gibi cihad ve diğer hususlarda fiilen kuvvet ve yardım getiren melekler de bulunuyor. Ve bir de " er-Rûh" özel ismiyle bir özel melek d e okuyoruz. Halbuki âlemde hiçbir olay olamaz ki ona ilâhî kudretin bir özel ilişkisi bulunmasın. Şu halde melekler topluluğu ilâhî kudret ve tekvin (yaratman)in vahdetten kesrete (tekden çoğa) dağılmasını ve onun özel çeşitlenmelerini ve belli olup or t aya çıkmalarını ifade eden yapıcı prensipler olarak düşünülmek gerekir. Ve kâinatta hiçbir şey hiçbir olay hiçbir fiil ve hareket düşünülemez ki böyle bir risalet ile vaki olmuş olmasın. Bundan başka bir çeşit melekler daha vardır ki bunlar olayları ya r atılmadan önce emre ve kelâma ait durumları diğer deyimle ruhî durumları düşünen varlıkların ruhî cereyanlarına ait ilâhî emirlerin ve irşadların özel görünümlerini ifade ederler. Bunlar daha önce idrak elçileridirler. Anlayışlı ve muhtar olan yapıcı pr e nsiplere fiilden önce hayrın ve ilâhî hoşnutluğun durumunu gösterirler ve meleklere olduğu gibi beşere de vekil edilmişlerdir. Şeytanın meleklerle karşı karşıya olmaları da bu yöndendir ve çoğunlukla melekler yalnız bunlar sanılmıştır. Biz her olayı iki b aşlangıç ile düşünürüz ki birisi yapıcı başlangıç diğeri de kabul etmenin başlangıcıdır. Gördüklerimiz bu ikisinin müşterek değeridir. Asıl madde bu kabul etme prensibinden ibarettir. Biz asıl maddeyi görmeyiz gördüğümüz hep yapıcılığın eseridir. Görül e n her fiil ve hareket her iş ve olayda bizzat veya dolaylı bir yapıcı başlangıç tanırız. Şüphe yok ki hareket ettiricisiz bir hareket yoktur ve madde kendi kendine etkisizdir. Bundaki her hareket ve sükun dolaysız veya dolaylı yapıcı bir hareket ettiric i nin kudretinin eseridir ve her olay böyle bir etkin yapıcının görünmesidir. Biz eseri görür eseri idrak ederiz. Halbuki aynı eserle gerçekte idrakimize görünen o etkili yapıcının bir parıltısıdır. Madde onun altında bir akla uygunluktur. Gördüklerini mad d e zannedenler onu kuvvet sayesinde gördüklerini bilmelidirler. Buradan filozofların kuvvet nazariyesine atlıyacak olursak bütün kuvvet ve kudretin Hak Teâlâ'da birleştiğini ve ilâhî kudretin ilk meydana çıkma vasıtası ve görüntüsü meleklerin elçiliği d e mek olduğunu hatırlatmak kolay olur. Fakat bunların yanında idrak etme kuvvetleri de vardır ki onlar da olayları olmadan önce anlatan ilâhî lütfun tebliğcisidirler ve şu halde meleksiz bir olay düşüncesi mümkün değildir. Meleksiz bir damla yağmur bile düşmez. Şu kadar ki insana özgü irade ile ilgili gelecekteki kuvvetler şer ve fesat sebebi gibi aldatmacılık yapan ruhlar ve şeytanî kuvvetler de -yukarda açıklandığı üzere- bu meleklere karşıdırlar.

Bu açıklamayı yaptıktan sonra meleklerin mahiyet ve çeşitleri hakkındaki görüşleri de kısaca anlatmak faydalı olacaktır. Meselenin konusu şudur: Meleklerin bizzat var olan zatlar olduklarından diğer deyişle cevher cinsinden olduklarında akıllı olanların ittifakı vardır. Fakat bunlar mütehayyiz (yer tutan) midirler mücerred (soyut) midirler? Bunda fikir ayrılığı ediliyor.

1- Mütehayyiz (belli bir yer tutan)lerdir: Melekler birtakım esire ait latif cisimlerdir ki çeşitli şekiller ile oluşmaya güçleri yeter. Bu görüş kelâmcıların çoğunluğunun görüşüdür. Çünkü diyorlar peygamberler bunları şekilleriyle görmüştür şekiller ise cismanîdirler boyutları vardır. Bir de maddesiz soyut kuvvet (kuvvet-i mücerrede) düşüncesi bizzat ilâhî kudreti düşünme demektir. Allah'tan başka bizzat mücerred yoktur. Madde tasavvurdan silindiği zaman tasavvur olunan halis kuvvet ve kudret ilâhî kudretin kendinden ibaret kalır. Henüz hiçbir teşekkülü olmayan atomlar halindeki halis madde ise mümkün ve sırf hareketsizliktir. Onda hiçbir yapıcılık ve kuvvet yoktur. Bunlara y a pıcılık demek olan kuvvet verildiği zaman belli bir şekli olan bağlantılı esire ait bir cisim olurlar. Denilebilir ki özel şekil bunların hakikatleri değil maddedeki görünümleridir. Şu halde kendileri madde ötesidir. Buna şu cevap verilir ki melekler v e resul deyimi de bu itibarladır. Yoksa madde ötesinde bunlar aynen ilâhî kudrete dönerler. Bu görüş asrımızda Fizik bilginlerinin esirsiz kuvvet düşünmemelerine benzer.

2- Filozofların ve özellikle İslâm filozoflarının görüşleridir ki melekler ne mütehayyiz (belli bir yer tutan)lerdir ne de cisimlerdir. Bunlar beşere ait düşünen nefisler yani insana has ruh gibi soyut cevherlerdir. Fakat mahiyetçe bunlardan başkadırlar. Kuvvetçe daha mükemmel ve bilgileri daha çoktur. Aralarındaki ilgi güneş ile ışığının ilgisi gibidir. Ve bunlar iki kısımdırlar. Bir kısmı Hakk'ın ilmine garkolmuş ve başkasıyle meşgul olmaktan uzaktırlar. "Gece gündüz tesbih ederler hiç ara vermezler." (Enbiya 21/20). Bir kısmı da kaza ve kader kaleminin cereyanına göre gökte n yeryüzüne kadar işleri idare ederler ki bunlar da "İşi düzenleyenlere andolsun." (Nâziat 79/5) âyeti ile anılanlardır. Ve bunların göğe ve yere ait olanları vardır. Öncekiler de bunların ruhları durumundadırlar.

Hıristiyanlardan bir grubun da "melekler bedenlerinden ayrılmış beşere ait faziletli ruhlar" diye anladıkları tefsirlerimizde ve kelâm kitaplarımızda anılıyor. Zamanımızda İslâm dışı felsefelerin maddeyi kuvvete kuvveti ruha döndüren görüşleri de esasında filozofların zikri geçen soy u t cevherler kavramıdır.

Soyutları itibarî işler sayanlar da kelâmcıların mezhebine döndürülebilirler.

Yukarıda açıklanan seçkin görüş üzere bütün maddî kâinat bir sema olduğuna ve bunlardan başka gökler bulunduğuna göre meleklerin hakikati ve bunların makamlarının ne kadar yüksekliklere ve derinliklere varacağını tasavvur etmelidir. Bunların çokluğunu anlatmak için Peygamber (s.a.v.) Efendimizin şöyle buyurduğu nakl olunmaktadır: "Gök gıcırdamaktadır. Ve gıcırdamak hakkıdır. Onda bir ayak yeri yoktu r ki bunda secde eden veya rükû' yapan bir melek bulunmasın." Bu konuda temsilî olarak şöyle bir artan oran da rivayet olunmuştur. "Âdemoğlu cinlerin onda biri; bunlar yeryüzü hayvanlarının onda biri; hepsi kuşların onda biri; bunların toplamı deniz hay v anlarının onda biri ve bütün bunlar yeryüzünde görevli olan meleklerin onda biri kadardır. Sonra dünya göğünün melekleri bütün bunlardan o oranda çok fazla ve bütün bunlardan ikinci gök melekleri de o oranda çok yedinci göğe kadar artarak hep böyle sonr a bunların bütün toplamı Kürsîye ait meleklere göre az bir şey sonra hepsinin toplam adedi altıyüz bine ulaşan Arş perdelerinden birinin meleklerine göre onda bir kalmaz. Ve bunlardan bir perdenin yani bir büyük perdenin uzunluk ve yüksekliğine göre gökl e r yeryüzü ve içindekiler ve araları bir özel değer teşkil etmezler ve bunun her karışında bir secde veya rükû eden veya ayakta duran melek vardır ki onu tesbih ve takdir eder. Sonra bunların toplamı Arş etrafında dönen meleklere karşı denizden bir damla kalır. Sonra İsrafil aleyhisselâmın yardımcıları olan Levh melekleri ve Cibrîl aleyhisselâmın askerleri olan melekler sayısızdır. Cinslerini ömürlerinin müddetini ibadetlerinin nasıl olduğunu ancak Allah bilir." "Rabbin ordularını ancak kendisi bilir." (Müddessir 47/31). Yine Peygamber (s.a.v.) Efendimizden şöyle rivayet olunmuştur ki: "(Peygamberimiz) göğe yükseldikleri (miraca çıktıkları) zaman kale burçları gibi bir yerde bir kısım melekler görmüştü. Bunlar birbirlerinin yüzüne doğru karşılıklı ol a rak yürüyüp gidiyorlardı. "Bunlar nereye gidiyorlar." diye Resulullah Cebrail'e sordu. Cebrail: "Bilmiyorum. Ancak yaratıldığımdan beri ben bunları görürüm ve önce gördüğümün bir tanesini bir daha görmem." dedi. Onlardan birine ikisi birden: "Sen ne zama n yaratıldın?" diye sordular. O da: "Bilmiyorum ancak Cenab-ı Allah her dörtyüz bin senede bir yıldız yaratır. Ben yaratıldığımdan beri de dört yüz bin yıldız yarattı." diye cevap verdi." Meleklerin çokluğunu ve Allah'ın kudretinin geniş tecellilerini an l amalı..

" Sanatı karşısında akılların hayrete düştüğü Allah'ı tenzih ve tesbih ederiz. Kudreti karşısında en güçlü kimselerin aciz kaldığı Allah'ı tesbih ederiz."

Şüphe yok ki bu aydınlatmalar asrımızdaki Astronomi ilmi fikrinden de çok yüksektir ve bunların hepsini esire mensup hafif cisimler ile sınırlamak da pek uygun olmasa gerektir. Onlar sonuç olarak yeryüzüne ait melekler ve dünya semasının meleklerini açıklayabilir. Meğer ki dünya göğünün dar mânâsıyle tefsirinde ısrar edilsin. Bu i se kelâmcıların seçtiği fikir değildir. Bu âyette zikredilen melekler hakkında da küçük bir ihtilaf vardır. "Bundan maksat yeryüzü melekleridir." diyenler olmuştur ki bu da Dahhâk'ın İbnü Abbas (r.a.)'dan bir rivayetine dayanmaktadır. Fakat Sahabe ve Tâ b iînin çoğu lafzın genelliğine ve bunu tahsis eden birşey bulunmadığına dayanarak bütün melekler olduğunu söylemişlerdir.

İşte bütün melekler yeryüzünde hilafetle ilgili böyle bir ezelî takdirin kendilerine tebliği üzerine ilâhî hitab karşısında "orada bozgunculuk yapacak kan dökecek birisini mi yaratacaksın? Oysa biz seni överek tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz" diye maruzat (sunuş)ta bulundular. Cevap olarak Rabbın: "Şüphesiz ben sizin bilemiyeceklerinizi bilirim." buyurdu. Şüphe yok ki mut l ak bir şekilde düşünüldüğü zaman bunun böyle olduğunu ve ilâhî ilmin kendilerinden çok fazla ve yüksek olduğunu melekler bilirlerdi. Öyle iken inkâr makamında te'kit ifade eden ile kuvvetlendirerek Cenab-ı Allah'ın bunu tekrar hatırlatması gösterir ki il â hî istek bu genellik içinde bir özeli yani istihlâf (birini yerine geçirme) meselesini hedef almaktadır ki meleklere gizli kalan ve şer ihtimali karşısında şaşma ve uzak görme ve özellik arzetme ile söz söylemelerine sebep olan da bu idi. Şu halde mân â nın sevki "Hilafetin hikmet ve sebepleri ve ona layık olma meselesi hakkında bilmediğiniz yönler var. Ben sizin bilmediğiniz bir çok şeyleri bildiğim gibi bunu da bilirim." demek olur. Ve bununla cevabın soruya her yönden uygun olması için bu bapta yal n ız meleğe has hasletlerin yetersizliğine ve talebin caiz olmadığına da -dolayısıyle- işaret buyurulmuştur. Burada hikmetine de tenbih vardır.

31-Cenab-ı Allah onlara bu cevabı verdi bir taraftan da Âdem'e bütün o isimleri öğretti. Ya o isimleri Allah kendi koyup Âdem'in ruhuna nakş ve ilham etti veya Âdem'e bunları gerektiğinde koyup kullanacak bir özel yeteneği haiz bir ruh üflemeyi takdir etti ki önceki zahir (açık) ikincisi

muhtemeldir. Talim ile (yani öğretmek ile) bildirmek herkesin bildiği şeydir. Bundan Hz. Âdem'in dilin esası olan isimleri birdenbire bir anlatma ile bilmiş olmayıp terbiyenin sırrı hükmünce bir yetenek ile az çok bir tedriç (azar azar ilerleme) içinde belleyeceği anlaşılır. Ve burada bu öğretimin geçmişinin takdiri ve b i zzat Âdem'in kendine özgü sıfatı açıklanıyor ki bu sıfat beşer türünün mahiyet ve ilk fıtratı demektir. Zira Âdem bu türün ilk ferdidir ve türe ait duyguların aslı ondan miras kalmıştır.

Bu isimler nedir? Ve istiğrak (genelleştirme)ın kapsamı ne kadardır? Yani bütün eşyanın isimleri midir? Yoksa birtakım bilinen isimlerin toplamı mıdır? İlmî tabiriyle deki "elif lâm" istiğrak için midir? Yoksa "Allah'ın öğretmesini murat ettiği isimler" mânâsına ahd-i hâricî olup bunun te'kidi midir? Bu noktada selef tefsircilerinden birkaç görüş vardır:

1- Bu isimler insanların tanışmalarına anlaşmasına sebep olan bütün isimlerdir. İnsan hayvan yer deniz dağ eşek ve diğerleri hepsi (İbn Abbas'dan Dahhâk); karga güvercin ve herşeyin ismi (Mücahid); her şeyin ismi deve inek koyuna varıncaya kadar (Said b. Cübeyr); her şeyin ismi hatta şu bu abdestsizlik bile (İbnü Abbas'dan Said b. Ma'bed); her sınıf halkın ismi ve cinsine çevrilmesi şu dağ bu deniz şu şöyle diye her şeyin ismi (Katâde). Bunl a rın özeti bütün dillerin aslı olan dilin hepsi oluyor. Ve "elif lâm" genelleştirmeye hamlediliyor. Bundan kıyamete kadar olmuş olacak bütün şeylerin isimleri mânâsını anlayanlar da olmuştur.

2- Meleklerin isimleri (Rabi' ve daha diğerleri)

3- Z ürriyetinin isimleri (İbnü Zeyd'den İbn Vehb'den Yunus b. Abdi'l-Alâ ve diğerleri). Bu iki şekilde de "elif lâm" ahd içindir ve bunun karinesi gelecek olan deki zamir gösterilmiştir. Çünkü tağlib muhtemel olmakla beraber zamirinin akıl sahipleri için olduğu açıktır. Ve bu karineye göre bazı tefsirciler hem meleklerin isimlerini ve hem nesillerin ismini kapsamasını (yani ikinci ve üçüncü görüşü) toplamışlardır. Bu isimleri Allah'ın isimleri diye telakkî etmeye bu zamir engeldir.

4- Esmâ (isimler)d an murad dil değil eşyanın duyguları diğer deyimle o duygulardan oluşan ilmî suret (biçim)lerdir diye de tefsir edilmiştir. Fakat bunun ilimden çok kelâm hiç olmazsa kelâm-ı nefsî (zata mahsus kelâm) olan zihin olması gerekir. Her ne olursa olsun bura d a kat'î (kesin) olan nokta Hz. Âdem'e -az veya çok- lisan öğretilmiş ve onun ilim ve kelâm sıfatlarına mazhar kılınmış olması kelam ve dil meselesinin hilafet işinde önemli yerinin bulunmasıdır.

Lisan hususunda bütün Âdem oğullarının zamanımıza kadar vaki olan tenevvü (çeşitlenme) ve ilerlemelerinin hepsi esas itibariyle Hz. Âdem'in yaratılış bakımından şereflendirildiği bu isimleri öğrenme özelliğine borçludur. İlim ve mantık özelliği bu şekilde insan türünün aslî yaratılışında kendisinde dahil bulu n muş ve bundan önce insanlığa ait hakikat ve tam mânâsıyle Âdem'e özgü ruh tamam olmamış olur. Bu şekilde kelâmla ilgili kuvvet insana mahsus ruhun mahiyetinden bir kısım teşkil etmiştir. Cenab-ı Hak bu gücü Âdem'in ruhuna şahsî olarak bahşetmiş ve nefh ( ruha üflemen)in tamamından sonra da Âdem bilfiil lisan şerefiyle şereflenmiş olarak gereğine göre isimleri konuşmuştur. Şu halde Âdem'den önceki yaratıklar her ne türden olursa olsunlar lisandan mahrumdular ve bundan dolayı insan değildiler. İnsanlık hilafeti Âdemoğlu ile beraber bulunur. Günahı insanın zâtisi (kendisi) sayıp da ilim sıfatını kelâm sıfatını arazî (gelip geçici) saymak isteyenler insanı bilememişlerdir. Bundan da şu sonuca geliriz ki bu öğretim ruha üflenmeden önce yalnız Âdem'in r uhunda idiyse ona kelâma ait kuvvetin isim koyma kabiliyetinin verilmiş olduğunu ifade eder. Ve bu şekilde isimlerin bizzat koyucusu Allah'ın verdiği kudretle peyderpey Adem olmuş olur. Ve eğer -zahir vechile (görünüşe göre)- ruhun üfürülmesi ile ber a ber veya sonra ise isimleri koyan Allah Teâlâ'dır. Ve Âdem'e ilham veya kesin ilim ile peyderpey öğretmiştir. Öncekinde kıyamete kadar bütün dillerin isimlerini içeren bir hakikî istiğrak (genelleme) olur. İkincide ilk konuşulan bütün isimlere tahsis ed i len ahd-i hâricî olur. Tefsir bilginlerince öğretim böyle iki şekilde te'vil edilmiştir. Ve ilm-i usûl (Fıkıh Usûlün)de buna bağlı olarak vaz-ı lügat (dil meydana getirme) meselesindeki anlaşmazlık hasıl olmuştur. Açık olan her halde bizzat öğretme ve o öğretmenin takdiridir. Yani lisan Âdem'in hilafetinin eseri değil hilafetinin sebebidir.

İşte Allah Teâlâ Âdem'e böyle isimleri öğretti. Öğretimden bir müddet sonra da bu isimlerin müsemmalarını (yani delalet ettikleri zatları) meleklere arzetti. Buradaki zamirinde bir dil inceliği vardır ki lisanımızda bulunmaz. denilmeyip buyurulması arzolunan şeylerin akıl sahibi olduğunu açıkça göstermektedir. Ve isimleri şarta bağlatan karine de budur. Bu zamirin meleklere dönmesi ve o isimlerin melek l erin isimleri olması da bunların meleklere arzı ile uygun olmuyor. Şu halde en açık mânâ ad verilmiş olanların Hz. Âdem'den sonra gelecek olan nesilleri olmasıdır. Geçmişte anılan isimler de bunların isimleri (yani insan isimleri) demek olur. Bununla be raber

bütün isimlerin öğretilip de yalnız bunların arz edilmiş olması da ihtimal dahilindedir. Fakat her iki halde böyle olmak için nesillerin yaratılmış olması gerekir. Halbuki âyette henüz Hz. Havva'nın bile yaratıldığına işaret yoktur. Ve kıssanın siyakı (gelişi) da buna muhalif görülmektedir. Bu müşkil (problem) bilinen bir hadis ile açıklanıyor ki bunlar meleklere küçük karıncalar mikroplar misalinde arzedilmişlerdir. "nesil veya küçük karıncanın misalleri"(1) ki zürriyyet (nesil) kelimesi bundan türemiştir. Bu hadis bunların o zaman Âdem'de henüz tohum halinde (yani gelecekte bütün Âdem oğullarını temsil eden ilk meniye ait tohumcuklar şeklinde) bulunduklarını anlatır. Eğer burada bu olayların yoğun cisimler âleminde olmayıp Hz. Âdem'in ruhunun t akdiri veya ruhunun esiri yumuşak bir cisim kazanması halinde olduğunu tasavvur edebilirsek o esirle ilgili cismin parçalarında kıyamete kadar gelecek Âdem oğlunun birbirine bağlı temessülleri (bir şekil veya surete girmeleri) veya ruhundaki nesillerin m a nevi suretleri o isimlerin meleklere arz olunan mânâları olarak düşünülebilir. Ve böyle olmasına olayın yeryüzüne inmeden önce olması karine demektir. Bu şekilde meleklere arz hissî arz değil ilmî ve hakiki arz olur. Gerçekten isimlerin asıl medlûlleri eşyanın ilmî suretleridir. Kelimelerin mevzuu lehi (konusu) asıl bunlardır. Demek Âdem'e önce eşyaya ve bilhassa nesilleriyle ilgili ilim verilmiş ve bundan başka bu bilgilere ait isim ve dile ait suretler de öğretilmiştir. Meleklerde olmayan da budur. Bu n lar takdir edilmiş ve yere inişten sonra da Hz. Âdem bunların yapılışlarını yerde görmüştür. Burada fiilî olarak ilmin fıtrî (doğuştan) veya sonradan olma meselesi vardır ki başka yerlerde açıklaması gelecektir.

Rabbın meleklere bunları arzetti ve gösterdi de Haydi siz işaretle ifade etmek istediğiniz hilafet yeteneğinizi göstermekte sadık (yani musîb = isabetli) iseniz işte bunların isimlerini bana güzelce haber veriniz buyurdu. Bu zatları sade kendileriyle değil isimleriyle de tanıtabilecekler i ni sorarak önce melekleri aczlerini ortaya çıkarmak ve isbat etmek için imtihan etti. Ve bununla şunu da anlatmış oldu ki tasarruf tedbir adaletli olma bunların ilgilendikleri şeyleri yeteneklerinin mertebelerini ve hukukun miktar ve derecelerini bi l meye ve bundan başka bir de bizzat huzura getirmeye muhtaç olmaksızın gıyaplarında da isimleriyle anlatabilmeye bağlıdır. Ve bu hususta ilim sıfatından daha fazla bir özellik ve meziyet ifade eden kelâm sıfatının dile ait kuvvetin diğer deyimle hakikate uygun konuşma veya düşünmenin şahsî bir kıymet ve önemi vardır. Bu olmadan hükümleri yerine getirmek mümkün değildir.

32-Bu imtihana karşı melekler: "Sübhaneke en yüksek tesbih ve tenzih sana ya Rab!... Senin bize bildirdiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Her şeyi bilen ve daima bilen âlim ve her yaptığında hakîm (hikmet sahibi) hakikaten sensin ve ancak sensin." dediler ve böyle aczlerini ortaya koydular tesbih (Allah'ın yüce ve münezzeh olduğunu ifade) ettiler.

SÜBHÂN tesbîhin bir özel ismidir. "Sübhâneke" de çoğunlukla tevbe başlangıcı olur. Şimdi burada şu sorular akla gelir: Melekler hiçbir isim bilmiyorlarsa o zaman kelâm sıfatından tamamen mahrum bulunuyorlardı demek olur. O halde bu sözleri nasıl söylüyorlar ve ilâhî kelâma nasıl muhatap oluyorlardı? Yok eğer bunlar tamamen mahrum değiller de henüz gösterilen yeni şeylerin isimlerini bilmiyorlar idiyse o zaman naibliğe mutlak yeteneksizlikleri nasıl sabit olur? Gerçekte esma (isimler)dan maksat birinci rivayet vechile bütün isimler ise meleklerin bütün isimlerden mahrum bulunacakları cihetle bizzat kelâm sıfatları olmadığı ve ancak ilim sıfatından bir hisseleri bulunduğu anlaşılır. Ve eğer nesilin isimleri ise diğer isimleri men' etmeyeceğinden kelam sıfatına engel olmaz v e bu şekilde meleklerin liyâkatsizliğini isbat etmek istenmeyip başka bir hikmetin meydana çıkarılması istenir. Lakin her iki takdirde melekler ile olan ilâhî hitaplaşma (konuşma) kelâm sıfatına dönmeyip mânâsı büsbütün başka olmak ve ilim sıfatı ile te ' vil edilmek zahirin (açık metnin) gereğidir. Önceki umum (genel) takdirinde bu zorunludur. Husus (özel) takdirinde ise liyakat (yetenek) hikmeti hasebiyle açıktır. Şu halde melekler isimleri kelâmı Âdem'in haber vermesiyle öğreneceklerdir. Burada Kelâm i l minin güç bir meselesine gelmiş oluyoruz. Şu kadar söyleyelim ki asıl ilim hakikatin bizzat bir görünümü ve bir özel inkişafıdır. Kelâm da ilmin bir tecellisi hem de bir dal bir alâmet ile naib (vekil) olmak suretiyle tecellisidir. İlmin aslında hakika t in bizzat bir vechi vardır. İsimde kelâmda ise o vechin ancak bir vekili vardır. Çünkü ismin asıl mânâsı bir şeyi zihne yükseltmek için alâmet ve delil olan şey demektir ve ıstılâhî (terim) mânâsı bundan alınmıştır. Şu halde isim kendisi de bir şey olma k la beraber isimliği diğer bir şeye vekil ve alâmet olması bakımındandır. Ve Allah daha iyi bilir bu hikmetten dolayıdır ki hilafete liyakat isimlerdeki ve kelâmdaki bu vekalet mânâsı ile uygun olmuştur ve Allah bunu başlangıçta Âdem'e ihsan etmiştir. V e işte beşerî ilimler vekilliği olan bu kelâma ait şekillerin araya girmesiyle ilgili olduğundan dolayıdır ki gölgeli tasavvurlar ile doludur. Ve keşfe ait ilim ile isme ve fikre ait ilmin büyük farkları bundandır. Demek ki Cenab-ı Allah ile melekleri n önceki konuşmaları hiçbir

isim ve vekalete ait suretler karışmayan ve bizzat hakikat vechi üzerinde vaki olan bir ilmî cereyandır. Ve meleklerin konuşmaları tesbihleri takdis (kutsama)leri bizzat olan bir ilmî aydınlatma demektir ki bununla asıl kelâm sıfatının vekalete ait olan cereyan tarzındaki fark açıktır. Şu halde meleklerin bilmedikleri ve bildiklerinde eksikleri bulunabilirse de hataları ve cehl-i mürekkeb (bilmediğini bilmedik)leri olmaz. Ve bunun için denilmiştir ki melekler ancak nass (d i nî delil) ile amel ederler. Beşer ise istinbat ve kıyas kuvvetine gücüne sahiptir. Yukardaki ifadelerinde de açıktan yetenek iddiasında bulunmamışlar ve yeni anladıkları meseleyi eksik olarak görebilmişler ve vekaletin hakikatini bilmemekle beraber söyl e diklerinde de hakikatın bir cihetini söylemişlerdir. Beşeriyetin hata ve bilmediğini bilmeme kabiliyeti de kendilerindeki kelâm sıfatı ve bundaki vekalet değeri ile ilgilidir. Şeytan bunları bu yönden aldatabilir. Gerçi kelâm esas itibariyle hakkı ve doğ r uyu bilme konusudur ve onun vekilidir. Ve bu vekilin temsil ve delaletinde de ciddiyet vardır fakat kelâmın kendisi olmayan bir tesir ile yalan söylenir. Sonra kelam ilmin aynı ve hakkın aynı diye alınır da kelam ve vekalete ait suretler ile karışmış o l an fikre ve tasavvura ait suretler bizzat hak ilim yerine konulur. Ve hasılı bilerek söylenilmez bilerek anlaşılmaz ve hepsinin ötesinde hak istenmez ve araştırılmaz; vekaletin tabiatı bir asalet kabul edilir. Ve o zaman insanlığın bütün şer ve fesadı b a şlar. Halbuki Cenab-ı Hak Adem'in fıtratını kendi sıfatından hem ilim ve hem kelâm sıfatlarına mazhar kılmış ve kendine isimleri öğrettikten sonra meleklerin karşısında yeteneğini isbat için bir de imtihan yapmıştır.

33-Melekler aczleri (güçsüzlükl eri)ni itiraf ilim ve hikmeti teslim edince Rabbın: "Ey Âdem bunlara şunların isimlerini güzelce haber ver." dedi. Ve halifenin kim olacağına da bu hitap ile işaret etti.

"Âdem" isminin "üdme"den veya "edîmü'l-ard"dan türemiş (ef'alü) vezninden Arapça bir kelime olduğu rivayet olunuyorsa da A'cemî (yani Arapça olmayan) ve (fâalü) vezninde olması tercih edilir. Zemahşerî Beydavî Ebu's-Suûd ve diğerleri gibi muhakkikîn (tahkikciler)in tercihi budur. İmam Şa'bî bunun "azer" ve "a'zer" gibi İbra n î dilinden olduğunu ileri sürmüş Süryanice'de de "Adem"in "toprak" demek olduğunu söylemiştir. Bazıları da bunun aslı "hâtam" vezninde Süryanice olduğuna ileri sürmüştür ki bu şekilde dilimizdeki "adam" telaffuzu asla daha uygun olmuş olur. Arapça ise ö zel isimlik ve fiil vezninde olduğundan dolayı; Arapça olmadığına göre de özel isimlik ve ucme (aslı Arapça olmayan) kelimelerden olduğundan dolayı gayr-i münsarif (cer ve tenvini kabul etmeyen)dir. Ve her iki takdirde bir cins ismi olmayıp özel

isim oldu ğu muhakkaktır. Âdem beşer insan gibi cins ismi yerinde kullanılacak olursa çoğulu "avadim" gelir ve o zaman çoğulu gayr-i munsarif olursa da müfred (tekil)i munsarif (cer ve tenvini kabul eden) olmak ve "raeytü âdemen" demek gerekir ki "âdemiyen" " (ferden min benî âdem = ) demektir. Ve doğrusu hariçte her cins ismi başlangıçta bir özel ismin genellemesidir. Ve vahid (tek) çoğa -tabiatiyle- mukaddem (öncelikli)dir. Her halde Arapça'dan başka İbranî ve Süryanî'de bu ismin çeşitli lehçelerinin bulun d uğu anlaşılıyor. Sâbiede isminin bile Arapça olmayarak bu isim ile bir ilgisi görünüyor. Bununla beraber Ebu'l-Beşer (beşerin babasın)in çeşitli dillerde başka başka isimlerle yad olunduğu da nakl ediliyor. Şehristânî'nin "el-Milel ve'n-Nihal"de açıkla m asına göre Mecûsîlerden Küyumseriye grubu "Keyumers Âdem'dir" derler. Ve Keyumers'in Âdem olduğu Hint ve Acem tarihlerinde de görülmüştür. Fakat diğer tarihçiler buna karşı çıkmışlardır. İbnü Esir de "Kâ-mil"inde "mecusun Ceyumers dediği Hz. Âdem'dir." d i ye zikreder. En açığı Adem isminin beşerin ilk lisanına ait bir kelime olmak üzere ele alınması gerekecektir.

İşte Cenab-ı Allah meleklerden sonra Âdem'i de bu emir ile imtihan etti ve Âdem onları isimleriyle tafsilatıyla anlattı. bunun üzerine Âdem o arzolunan şeyleri isimleriyle onlara haber verince: Rabbın meleklere: "Ben size her halde ben semaların ve arzın gaybını bilirim demedim mi? Ve siz ne açıklıyor ve ne gizliyor idiyseniz onu da bilirim." buyurdu. Ve bununla önceki "ben sizin bilmed i klerinizi bilirim" yüksek sözünün mânâsını genişletti ve açıkladı. Bundan anlaşılır ki icmâl (kısaltmak) hakikatte tafsilin aynıdır. Şu da anlaşılır ki meleklere olan kelamın hakikati ancak mânâdan ibarettir. Lafza ve isme ait suretler değildir yoksa ic m ali söyleyen tafsîli söylemiş olmazdı. Yukarda hatırlattığımız üzere bu tafsîlin mâsîka lehi (sevkolunduğu şey) de genel değil özel yani bu meyanda bilhassa Âdem aleyhisselâmda tahakkuk eden hilafetin sebeplerini açıklamak hikmet ve kudreti ortaya çıkar m aktır ki; "İşte sizin başlangıçta anlayamadığınız hikmetin sırrı ve liyakatin sebepleri budur." demek olur. Cenab-ı Allah bütün ilâhî sanatını böyle sebeplere ve gizli hikmetlere bağlamıştır. Fakat ona karşı hiçbir sebep ile yetenek ve hak etme davasına k a lkmakta da hak yoktur. Çünkü o bir şey murad ederse böyle yeni sebepler yaratır ve neticesini de o suretle ihsan eder. Müsebbibü'l-esbâb (sebepleri yaratan)a sebeb ile hak iddiasına kalkışmak mânâsız olur. Aslî ve hakiki sebep

ancak onun iradesidir hikmet de onun gereğidir. Görülüyor ki Cenab-ı Allah Âdem'i halife olmak üzere yaratmış ve durumu meleklerine istişare eder gibi kısaca tebliğ etmiş ve malum cevap üzerine onu isimleri öğretmekle terbiye etmiş ve sonra melekler ile beraber imtihandan geçirip m e leklere güçsüzlüklerini açıklatmış ve ona bilfiil ehliyetini isbat ettirmiş ve meleklerin devamlı tesbih ve takdis göreviyle meşgul olması bu yeni makama liyakatleri için yeterli sebep olmadığını da göstermiş ve nihayet onları Adem'e boyun eğdirmek için h azırlamıştır.

Hasılı bu kıssada ilâhî rububiyetin tecelli tarzı büyük bir açıklık ve pek ince bir üslub ile anlatılarak insanın aslî fıtratında dürülmüş olan enfüsî (subjektif) ilâhî nimetler hatırlatılmış ve bununla ilâhî rububiyete bilgi temin edildikten sonra gıyabtan mütekellim (konuşan)e iltifat (dönme) yoluyla sonrası da ayrıca bir hatırlatmaya tabi tutulmuştur. Şöyle ki:

34- dördüncü nimet olarak o vakit de hatırla ki biz meleklere: "Âdem'e secde ediniz." diye emrettik de İblis'den başkası derhal secde ettiler. O dayattı ve kibirlendi yahut melekler hemen secde ettiler. Fakat İblis dayattı ve kibirlenmek istedi. ve esasen kâfirlerden idi. Kehf sûresinde geleceği üzere aslı Cin denilen gizli yaratıklardan idi ki bunların kâfir l eri de vardır. Bu emir üzerine itaattan dışarı çıktı kâfir oldu. Sonucun böyle olacağını da Allah Teâlâ ilâhî ilminde biliyordu. Bu itibarla kaderde kâfirler defterinde kayıtlı bulunuyordu. Yoksa İblis'in Âdem'e secde emrine kadar küfrü geçmemişti. "Ra b b'inin emrinden (dışarı) çıktı." (Kehf 18/50). Fakat Allah böyle bildiği için o kâfir olmadı o kâfir olacağı için Allah onu öyle biliyordu ve öyle takdir etmiş idi. Hakikaten İblis kibirlenmek istedi. Nefsinde mümkün olduğu halde itaati seçmedi ve o z a man bilfiil kâfir oldu. Şu halde kelimesi "idi" mânâsında değil "oldu" mânâsına kullanılması da mümkündür. Görülüyor ki İblis Allah'ı inkâr ettiği için değil emrine itaat etmemesi dolayısıyle kâfir olmuş ve buna göre farz olan herhangi bir vazifeyi y a pmayanın küfrüne hükmedenler bulunmuştur. Fakat âlimlerimiz diyorlar ki İblis'in küfrünün sebebi yalnız emre itaat etmemesi değil onu beğenmemesi "Ben ondan daha hayırlıyım." (Sa'd 38/76) diye

kibirlenerek kendi kıyasıyle tenkit etme (eleştirme)ye kalkışmasıdır. Ve akaid ve fıkıh kitaplarındaki tekfir (küfre nisbet etmen)in bir kısmı da bu esasa dayanmıştır. Bunda "Onlar ki söz verip bağlandıktan sonra Allah'a verdikleri sözü bozarlar." (Bakara 2/27) âyetiyle yerilmesi vardır ve daha şiddetli dir.

Aslen lügatta "secde" son derece tevazu ile alçalıp baş eğmektir ki "kibr"in tam zıddıdır. Dînen de alnını yere koymaktır ki ta'zîm (büyükleme) ve itaat etmenin en yüksek şeklidir. Ve ondan daha özeldir. Zira önceki ayaklar altına yatıp yuvarlanmakla dahi olabilir. Şer'î mânâsında ibadet kastını ilave etmeye lüzum yoktur. Çünkü secdenin ibadet olması için niyet şart ise de secde olması için şart değildir. Bununla beraber dile ve şeriate ait her secdede bir alçalma ta'zim ve itaat vardır. Bun u n için Allah'dan başkasına secde etmek dinî bakımdan küfürdür. Ve secde fiilî bir ta'zim ve itaat etme olduğu cihetle yalnız kalbî olan itaat hakkında mecaz olur. Acaba meleklerin secdesi hangisidir? Kur'ân'a mahsus kelimeleri şer'î mânâsına yormak gerek i r ve melekler cismanî şekilde de görülebileceklerinden "alın koyma" (vaz-ı cephe) mânâsı mümkündür. Bununla beraber meleklerin secdesini kendi hakikatleri ile uygun olarak düşünmek ve hilafet gereği Âdem'e ilâhî emirle bir fiilî tasdik halinde kabul etmek daha uygundur. Bu ise Âdem'e bir saygı gösterme olmakla beraber bizzat Allah Teâlâ'ya bir ibadettir. Bununla melekler ilâhî hükümlerin yerine getirilmesi bakımından Âdem'e hilafet mertebesine uygun bir şekilde hizmet ve yardıma memur edilmiş ve bir ahde ( s öz verme) bağlanmış demek olur. O halde melekler Adem'e bizzat boyun eğmiş değil fakat hilafete hizmetçi olacaktır. Ve herhalde asıl mabud yüce yaratıcıdır. Hasılı bu secde Âdem'e bir ibadet değildir.

İşte insanlar böyle bir babanın evladıdır ve kendileri onun halefi onun halifesidirler. Bu nimeti bilmeli bu kardeşliği takdir etmeli ve hiç biri âlemde asalet iddiasıyle kendi hesabına yaşamaya çalışmamalı büyük bir kardeş topluluğu halinde yaşamalı ve yaşamak için kendi hükümlerini değil Allah'ı n hükümlerini Allah'ın emirlerini kanunlarını tatbik etmeli ve o zaman meleklerin de kendilerine hizmet edeceğinden ümitli olmalıdır. Bunda emre karşı gelen ve kibirlenen İblis'in tâbilerinden olmamalı yaratılışını değiştirmemelidir. Cenab-ı Allah burad a İblis'in dayatma ve kibirlenmesini haber verirken bilhassa onun benzerleri olan ve ilâhî emre boyun eğme ve itaat hususunda kibirlenerek aralarındaki kesin hukuku teslimden çekinen yaratıkları azarlamıştır. Ve bu nassın kendisi için sevk edildiği şey b u dur. Ve bunların bir kısmı Hz. Resulullah'ın hicret yeri (Medine) etrafında bulunan yahudi ve yahudi bilginleriydi ki Hz. Peygamberi

ve sıfatını biliyorlardı ve peygamber olarak gönderileceğini yayıyorlardı. Böyleyken hased sebebiyle ikrar ve itaattan çekinir ve büyüklük taslarlardı. İbnü Cerîr burada der ki: "Cenab-ı Allah yahudi kâfirlerin bu hallerine işaret etmek suretiyle İblis'i kâfirler zümresine nisbet etti. Cins ve nesebde başka olduğu halde din ve millette onların kolundan saydı". Şu halde İbli s ile kâfirler arasında başka yönden benzeyiş aramak lüzumsuzdur."

İblis ismini ilk tefsircilerden bazıları (iblâs) masdarından Arapça bir isim olarak göstermişlerdir. İblâs ise hayırdan ümidini kesmek pişmanlık duyma ve kederli olma mânâlarına gelir. İblisi de Cenab-ı Allah isyanına karşılık bütün hayırlardan ümidini kesmiş taşlanmış bir şeytan kılmıştır. O halde İblis hayırdan son derece ümitsiz demektir ve i'rab (harekeleme) da Arapça olmayan isimlerin hükümlerine tabi tutulmuş ve gayr-i münsa r if (cer ve tenvin olmayan) olmuştur. Fakat böyle olması daha çok gösterir ki bu da "Âdem" kelimesi gibi A'cemî (Arapça olmayan)dır. Arapça'ya diğer bir lisandan geçmiştir. Muhakkıkîn (kıritikçiler) bunu böyle söylemişlerdir.

Bu secde kıssası burada geçen kıssaya atfedilerek ayrıca zikrolunmuştur. Bundan da bu secdenin "Onu düzenle(yip insan şekline koydu)ğum ve ona ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın." (Hicr 15/29) âyetindeki şarta bağlı emirle ilgisi bahis konusu olmuştur. Biri ş a rta bağlı olarak yaratılmadan önce diğeri de sonuçlandırma ile ilgili olarak yaratılışından sonra iki emir var. Acaba secde de bir mi iki mi? Öğretim ve imtihandan önce mi sonra mı? Buradaki "secde ediniz" sonuçlama ile ilgili emrin sonra olduğunu d i ğeri de tesviye ve ruh üflemeyi takib ettiğini ifade ediyor. Ebu's-Suûd "ceza fâ"sının takip ifade ettiğine ilişerek secdenin öğretimden sonra ve sonuçlama emri ile ilgili yapıldığında ısrar ediyor. Râzî de önce ve şarta bağlı emir ile yapıldığını ifade e d iyor ve secdenin birkaç defa olduğunu kabul eder görünmüyor. Bu arada açık olan bu emrin yaratılıştan sonra şartın tahakkuku üzerine geçen şarta bağlı emrin sona erdirilmesi ve yerine getirilmesi olduğudur. Bunun gerek takdiri ve gerekse tekvini (yara t ması) isimlerin öğretiminden imtihandan sonradır. Bununla beraber tesviye ve ruh üflemesinin toplamından geri kalmış da değildir. Çünkü bu öğretme ve imtihan ruh üflemesinin tamamı cümlesindendir. Yani bundan anlaşılıyor ki ruh üflemekten maksat diri olması değil düşünen hayat sahibi olmasıdır.

Başlaması değil kemalidir. Şu halde yerindedir. "secde ediniz" onun sonuçlandırarak teveccühüdür. Âdem'in gerçeği ruh (nefs-i nâtıka) tur. Ve ruh üflemenin mânâsı ruhun üflenmesidir. Adem'e ait hayat asıl bundadır.

35-Burada İblis'in özellikle azarlanma macerası bırakılmıştır. Çünkü kıssanın sevkedilişi bilhassa Âdem'e ve Âdem oğullarına olan fıtrî (yaratılıştan olan) nimetleri hatırlatmaktır. Bu şekilde melekler ile Âdem arasındaki macera açıklandıktan sonra şimdi de takdirdeki o imtihan ve teveccühün meyvesi ve İblis ile olan macerası açıklanmak ve Âdem'in yaratılışındaki günah ve itaatsizliğin geçici olduğu hatırlatılmak için daki ya atfedilerek buyuruluyor ki: bir de demiştik ki "ey Âdem!. Sen ve eşin (zevcen) şu cennette oturunuz." "Çift" demek olan zevc asıl Arapça'da çiftin her tekine hem erkeğe ve hem dişiye de söylenir. Demek ki bu sırada Hz. Âdem'in bir de zevcesi (eşi) yaratılmış bulunuyordu ki bu da ayrıca ilâhî bir harika (olağanüstü bir olay)dır. İnşaallah bunun açıklamasını da ilerde bu cümleden olarak Nisâ sûresinin baş âyetinde göreceğiz.

Acaba bu cennet yeryüzündeki cennetlerden biri mi idi? Böyle zannedenler olmuştur. "Filistin'de yahut Fâris ile Kirmân arasında bir cennet idi. İnişi de oradan Hindistan'a nakliydi." denilmiştir. Fakat bunlar şöyle bir istidlâl ile söylenmiştir: Çünkü Âdem'in yaratılışı yeryüzünde olduğunda ittifak vardır ve bu kıssada semaya yükselmesi zikredilmemiştir. Olsa idi öncelikle hatırlatılı r dı. Bir de cennet-i huld (ebedi cennet) olsaydı çıkılmaz ve şeytan oraya giremezdi. Fakat bu tahmin göründüğü kadar makul ve tabii değildir. Âdem'in yeryüzüne inişi yeryüzünde ortaya çıkması akıl ve nakle daha uygundur. Huld cennetine devamlı oturmak i çin girmekle misafir olarak girmek arasında da fark vardır. Şu halde "Cennet" ahirette müminlerin varacağı sevap evidir ki şimdi mevcut fakat dünyada görüşten gizlenmiştir. Ve "Cennet" denilince Kur'ân dilinde bilinen budur. Âdem'in cennette oturma s ı hali ahiret âleminin meydana gelişine benzer bir ilk oluştur. Ve bu durum bize göre bir makul âlemdir. Yeryüzü ile onun arasında mekanla ilgili bir uzaklık tasavvuruna da lüzum yoktur. O da aynı feza içindedir. Bunda akla yaklaştırmak için söylenebilec e k olan söz: Âdem'in ruhunun bütün kemal kuvvetlerini haiz olarak maddeye önceki unsurlara ilk ilgisi diğer deyişle beşerin aslı olan ilk Âdem'le ilgili hücreciğin esîrî bir şekilde oluşumu ve ondan eşinin ayrılmasıdır. Muhyiddin-i Arabî'nin bir deyişin e göre ruhun tabiata ilk verilişidir.

Cenab-ı Allah Âdem'e buyurmuş ki eşinle beraber bu cennette otur. ve bundan bol bol yiyiniz nerede isterseniz orada yiyiniz fakat şu ağaca yaklaşmayınız bundan yemeye kalkışmayınız ki zalimlerden olursun uz.

Zulüm haddini aşıp bir hakkı yerinden başkasına koymaktır. Demek ki Cenab-ı Hak Âdem'e cennette büyük bir hürriyet vermekle beraber ona yine bir sınır tayin etmiş ve ona yaklaştıkları takdirde zalimler zümresine gireceklerini de bildirmiştir. Bu şunu ortaya çıkarır ki insanlıkla ilgili hilafet mutlak değildir. Ve bunun özel bir sınırı vardır ki tecavüzü zulümdür. O sınırı tayin eden bu şecere (ağaç) ne idi? Doğrusu bunu Allah Teâlâ Kur'ân'da bize ismiyle bildirmemiştir ve ancak bunun cennett e belli ağaç olduğunu Âdem'in kurtuluş ve saadetinin bozulmasına sebep olmak özelliği bulunduğunu anlatmıştır. Demek fazlasını bilmemizde Allah katında bir fayda yoktur. Ve şimdilik mümkün değildir ve tahkikçi (kritikçi) tefsircilerin seçeneği budur. Bun u nla beraber buğday veya üzüm veya incir olduğu hakkında bazı rivayetler de vardır. Tevrat ehli "bür" yani buğday demişler; Vehb b. Yemâmî'den de: "Fakat öyle bir cennet buğdayı ki tanesi sığır yüreği gibi kaymaktan lezzetli baldan tatlı" diye bir tabi r nakledilmiştir. İbnü Abbas ve daha bazılarından "sünbüle" (başak) diye rivayet edilmiştir. "Dünyada evladına rızık kılınan başaktır." tabiri dahi naklediliyor. İbnü Mesut'dan asma üzüm ağacı ve bazılarından incir tabiri vârid olmuştur. Bu meyanda şu tab i r de vardır: "Bu öyle bir ağaçtır ki melekler hulûd (ölümsüzlüğe ermek) için bununla kaşınırlar." Bunların bir temsilî mânâyı ifade ettikleri de açıktır. Nitekim cennet meyvelerinin birbirine benzemesi meselesi geçmişti. Hıristiyanlardan rivayet edilen t e lakkiye göre bunun kadınla erkek arasındaki cinsî yaklaşmadan kinaye olduğudur. Hıristiyanlıktaki ruhbaniyet (yani evlenmemek) evlenmemeyi ibadet ve sevap itikat etmek önermesinin bu telakkî ile ilgili bulunduğu da sanılır. Fakat Kur'ân'ın metni buna m ü sait (uygun) görünmüyor. O zaman mânâsız kalır. "birbirinize yaklaşmayınız" demek hem yeterli ve hem açık olurdu. Bu şekilde Âdem'in ilk evlenmesi gayr-i meşru (dine uymayan) olması gerekiyor. Şüphesiz bizce daha uygun olan bu konuda tevakkuf (durma k)dur. Biz o ağacı tayin edemeyiz. Ancak şu kadar düşünebiliriz ki ondan yemek vekilliği unutmak ve asalet davasına kalkışmak duygusunu verir. Bu da insanın aslî yaratılışından değil şeytanın telkininden başlar. Bu buğday ise delice buğdaydır. Bir üzüm ise şarap üzümüdür. Bir incir ise kurtlu incirdir. Ve her halde bir hamri (sarhoş ediciliği) vardır. Ve o hamr aklı alır ve Allah'ı unutturur. Cennete bu yenilmek için

değil tahdit (sınırlama) ve kulluk için konulmuştur. Bununla beraber biz: "Dünya sevgisi her hatanın başıdır" hadis-i şerifinde bu yasak ağacı tayin eden bir delalet buluyoruz. Demek Âdem o zaman dünya sınırına yaklaşmamak emri almış ve Âdem bundan yaratılışının gereği olarak yememiştir. Fakat Hamze kırâetinde 'dır ki önceki = z elle'nin if'âl bâbı olan = izlâl'den ikincisi = izâle'dendir.

36-Bu iskân (oturma) üzerine o şeytan o İblis ikisinin de o ağaç yüzünden ayaklarını kaydırdı yahut ikisini de cennetten kaydırdı. Zira o zaman şeytan kovulmuş bulunuyorsa da Âdem'i ve Âdem'in çocuklarını azdırma imkanı kaldırılmamış idi. Çünkü Âdem'e özgü şeref asıl bununla ortaya çıkacaktı hilafet tasarrufu bizzat bununla tahakkuk edecekti. Bu imkandan dolayı şeytan ne yaptı yaptı cennete bile girebildi de bunları bulundukları yerde n veya nimet halinden çıkardı cennetteki kendilerine ait fıtratlarına bir değişme ârız oldu biz de dedik ki haydi ininiz ve o halde ininiz ki bir kısmınız bir kısmınıza zulüm ve tecavüz edecek düşman ve sizin için yeryüzünde bir zamana (yani ölü n ceye) kadar geçici bir oturulacak yer tutmaya çalışmak ve faydalanıp yaşamak da bir hak olsun. Çünkü yerler ve yerdekiler insanlar için yaratılmıştı. Ve cennette oturma bunun bir başlangıcı idi. Fıtratınızdan hariç olan şeytanın kandırmasına bakılmasaydı bu yeryüzüne daha başka sağlam bir şekilde gelmek de mümkündü. Bu hata üzerine yeryüzüne gelip hiç faydalanma hakkına sahip olmamak da mümkün idi. Halbuki ilâhî yardım bu emri verirken bu lütfu da esirgememiştir. Ve insanlık dünyaya böyle bir hak lütuf i le birlikte bir felaket içinde doğmuştur. Takdir bu felaketin imkanını kaldırmamış fakat bunu şahısla ilgili de kılmamıştır. Felaket sebebi geçicidir.

37-Nitekim bu emir verildi ve verilir verilmez Âdem de Rabbinden derhal birkaç kelime aldı. Burada "bizden" buyurulmuyor da "Rabb'inden" buyuruluyor. Çünkü inme emriyle beraber Âdem hitap mevkiinden (ikinci şahıslıktan) gıyaba (üçüncü şahıslığa) inmiş bulunuyordu. Fakat halife olmak üzere takdir buyurulan Âdem'in fıtratından ilim ve isim güçleri yok edilmemiş idi. Vuku bulan hata henüz tabiat (huy) olmamış idi. Bu felaket üzerine derhal Âdem bu yaratılışıyle Rabbine döndü ve ondan kendisine bazı kelimelerin telkin edilmekte olduğunu anladı ve o kelimeleri karşılayıp aldı kabul etti ve onlarla amel e tti. Çünkü "telakkî" kelimesi "lika"dan alınmış olarak karşılayıp almak ve aldığına sarılmaktır. Âdem'e bunlar "tasavvur" dediğimiz lisana ait suret ile karışmış vekalete özgü bir ilim

altında keşfî bir ilim bir hakiki şuur anlatıyorlardı. Bu kelimeler nelerdi? A'râf sûresinde gelecek olan "(Âdem ve eşi) dediler: "Rabbimiz biz kendimize zulmettik eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan muhakkak ziyana uğrayanlardan oluruz." (A'râf 7/23) kelimeleri idi. Bundan başka şunlar da nakledilmiştir:

1- "Allah'ım sana hamdinle tesbih ediyorum. Senin ismin mukaddestir. Senin şanın yücedir. Senden başka ilâh yoktur. Ben nefsime zulmettim beni bağışla. Senden başka günahları affeden yoktur."

2- İbnü Abbas hazretlerinden rivayet olunduğuna göre şu münacât (dua) cereyan etmiştir: "Ey Rabbim sen beni kendi elinle yaratmadın mı? -Evet. Ey Rabbim senin rahmetin öfkeni geçmiş değil midir? -Evet geçmiştir. Ey Rabbim ben tevbe eder ve halimi ıslah edersem sen beni yine cennetine döndürür müsün? - Evet döndürürüm."

Ve bu meâlde bazı âyetler daha vardır.

Düşünülecek olursa bunların hepsi âyette aynı mânânın ifadesine dayanmaktadır ki bu da ilk yaratılış gereği bütün varlığıyle Allah Teâlâ'ya yönelmek ve O'nun ârızalar ile kesintiye uğrayan rahmet ve lütfunu öfke ve dalaletten uzak olarak tekrar celbetmek için iman akdini yenilemek suretiyle kalb ile söz ile ve fiille tevbe etmeye ve kurtuluşa dönmektir. Ve bunda dinin aslı yer almıştır. Bizim dünyada din ve imanımız ilk yaratılışta takdir e d ilmiş olan rahmete ve iman akdine nazaran bir tevbe ve bir rücu' (dönüş) mânâsındadır. Ve insana mahsus saadet günahları kendisine huy edinmemek için daima tevbe ve istiğfar üzere bulunmaktadır. İnsanı ümitsizlendirecek şey farzedelim vaki olan bir güna h değil günahta ısrar etmek ve tevbeyi unutarak şeytana uymayı huy edinmektir. İnsan Allah'ına fıtratına iftira etmemeli şeytana ve şeytanlığa karşı mücadele etmelidir. Nitekim Hz. Âdem hatanın neticesi olarak yeryüzüne çıkınca Allah'ın lütfuyla kendi n i topladı ve yaratılışı gereği aldığı kelimelerle amel etti kusurunu itiraf ile imanını arz etti ve: "Ya Rab beni kendime bırakma!..." diye yine hilafetini yalvararak istedi de Rabbi de ona tekrar rahmetiyle iltifat etti tevbesini kabul etti. Zira s enin Rabbin olan Allah tevbeleri kabul eden merhamet edendir ve hem tevbeleri kabul eden ve merhametli olan O'dur. O o kadar merhametli bir Allah'dır ki kulunu bir kere terkedivermekle ilel'ebed terkedivermez. Kulu dönüp tevbe ettikçe İblis gibi ısra r etmedikçe yine bakar yine bakar sonsuz olarak bakar bir oldu

iki oldu nihayet üç oldu "yetişir artık" demez sayısız olarak döner bakar çünkü Rahim (çok merhametli)'dir. Tevbe esasen rücu' etmek geçmiş asla dönmek demektir. Şu halde kula nisbet edildiği zaman geçici olan günah halini bırakıp aslî olan düzgün haline dönmek demek olur. Allah'a nisbet edildiği zaman da geçici olan öfke nazarından aslî olan rahmet nazarına dönmek mânâsını ifade eder. Bunun için tevbenin şer'î mânâsı kulun günahını itiraf ve ondan pişmanlık duyup bir daha yapmamağa azmetmesi Allah'ın da bu tevbeyi kabul ile günahı mağfiret etmesi diye açıklanır.

38-Acaba Allah Teâlâ Âdem'in tevbesini kabul etti de "ininiz" emrini geri mi aldı? Bu cevap olarak buyuruluyor ki: Hayır Âdem ve eşi ve bunların içinde bütün Âdem oğulları ve şeytan hepiniz oradan ininiz dedik. Bir kere o emri yaratmakla yerine getirdik hepsini yere indirdik verilmiş olan ilâhî bir emrin geri kalmayacağını böyle gösterdikten sonra da tevbenin ka b ulünün gereği olarak bu emre şunu da ekledik: Şimdi benim tarafımdan size her ne zaman resûl veya kitap gibi herhangi bir delil bir hidayet sebebi gelir de benim o hidayetime o delilime her kim tabi olursa artık onlara gerçekten hiçbir korku azap yoktur ve onlar ilerde hiçbir şekilde mahzun (üzüntülü) olmazlar. Yani onlar için korku ve hüzün devam etmez sonuçları katıksız sevinç ve neş'e olur. Allah sevgisi Allah aşkı ve hakka uyma; onlara hiçbir korku hiçbir hüzün tattırmaz. Gerçi Allah'ı bile n Allah'ı seven Allah'tan korkar fakat Allah korkusu her saadetin zamanı ve bütün korkuların siperidir.



39-Buna karşılık küfre sapıp bizim hidayetimizi getiren âyetlerimizi alâmetlerimizi delillerimizi hüccetlerimizi gerek enfüsî (subjektif) ve gerek âfâkî (objektif) vahdaniyyet (birlik) ve ilâhî şahitlerimizi gerek âlemde ve Âdem'in yaratılışında yerleştirilmiş olan fıtrî ve aklî delillerimizi ve gerek peygamberler ve kitaplarla tebliğ olunan kelâmî ve naklî delillerimizi yalanlayanlar bunla r da yukarda diye açıklanan ateşin o dehşetli ateşin çırası ve kömürü olacak ve ondan ayrılmayacak olan arkadaşlarıdır bunlar o ateşte daima sürekli kalıcıdırlar. İşte yeryüzünde insanlığa ait hilafetin oluş şekli bu iniş ve bu vaad ve vaîd ile berabe r olmuştur. Ve bu sıfat Âdem'den evladına intikal edecek bunu bilenler birinci kısımdan tanıyanlar ikinci zümreden olacaklardır. Biri ilk fıtratın gereğine halef olacak biri de geçici olan hatayı huy edinerek görünüşte Âdem'e gerçekte şeytana halef ve arkadaş olacaklardır. Şu halde insanlar Kur'ân'ın bu kıssalarını iyi düşünmeli ve daima hatırında tutmalıdır. Görülüyor ki kıssanın

sonunda beyanın ifade şekli bütün Âdem oğullarını hedef almakta ve Âdem ile Havva burada âdeta nesilleriyle beraber bir cinsi temsil etmektedirler. Sanki iniş yani yeryüzünde beşer cinsinin ortaya çıkışı bir çokluk ile vaki olmuştur. Ve geçmişte açıklanan birlik cinse ve akla ait birliktir denebilecek. Fakat iyi düşünülürse anlaşılır ki bu hitabın geleceğe derin bir şümûl ü (kapsamı) vardır. Ve bunun içinde bugünkü ve yarınki kıyamete kadar gelen insanların hepsi dahildir. Halbuki biz yeryüzünde ilk yayılan insanlar değiliz. Bununla beraber o inişte ve hitabında dahil bulunuyoruz. Ne şekilde? Çünkü babamız Âdem'in sulbün d e fikir ve tasavvur olarak bulunuyorduk. Demek ki bu düşünce halinde çokluk bilfiil ilk inen insanın Âdem ve Havva'dan ibaret tek bir çift olmasına aykırı değildir. Ve beşere özgü üremenin başlangıcı olan ilk harika (olağanüstü yaratılış) -ki yer sonrada n olma olduğu için zaruridir- yeryüzünün her tarafında birden ortaya çıkmış çeşitli çok harikalar değil esaslı iki harikaya ve bir aslî tohuma dayanır. Ve burada hitabın geneli hedef alması Kur'ân'a muhatap olan sonradan gelen insanların bizzat aydınla n maları ve insanlığa mahsus hilafetin genelleştirilmesi ve insanî kardeşliğin hatırlatılması hikmetine dayanmaktadır. Gerçekte bunu te'yit eden diğer bir âyet vardır ki orada Dedi ki: "Birlikte ikiniz oradan inin." (Tâhâ 20/123) diye Âdem ve eşi tesn i ye (ikili) olarak tahsis edilmiştir. Demek ki cennetten yeryüzüne bilfiil ilk çıkanlar bunlardır. Ve bu çıkış da birdenbire olmamıştır. Hem de nesilleri olan bütün beşer cinsi de bunlarda zihinde mevcut olarak beraber çıkmıştır. Ve insanlar aslında hakika t en kardeştirler. Tabiat ilimleri ve yeryüzünde bilfiil insanın oluşumu açısından düşünecek olursak bunun başlangıcını bu inişte arayacağız. Burada Kur'an bize fazla açıklama yapmıyor. Asıl olayın başlangıcı olan harika (olağanüstü) olayı en küçüğüne dönd ü rerek bildiriyor. Çünkü ilâhî âyet olacak olan budur. Sonrası bildiğimiz üreme kanunudur. Şüphe yok ki tabiat ilimleri bu kanundan çıkamaz çıkınca tabiatın mânâsı kalmaz. Bununla beraber mantıkî bir zorunluluk ile yerin sonradan olduğuna ve sonradan teşekkülüne hükmeden şimdiki Fizik ilmi beşerin oluşumunda da bugünkü bilinen üreme ve çoğalma kanununun ezelî olmadığı ve başlangıçta bir tohumun bir aslın sonradan olduğunu da zorunlu olarak kabul etmektedir. Bu konuda bundan başka müşahedeye dayanan bir bilgi yoktur ki Kur'ân'ın bu âyetini onun gözüyle de bir mülahaza edelim.

Eskiden bazı tabiatbilimciler beşeriyetin yeryüzünde ezelî olduğunu iddia ederlermiş. Fakat bugünkü tabiat bilimlerinde bunların yeri yoktur. Fakat bazı tahminciler görüyoruz ki bunlar yeryüzü kıt'alarındaki beşer ırklarının ta

esasında başka başka asıllardan gelmiş olmasını ve buna göre insanlar arasında genel bir kardeşliğin tabiî (doğal) olamayacağını zannetmek istiyorlar. "Zencîler Avrupalılar Amerikalılar nasıl kardeş olur?" demek istiyorlar. Bunlar şunu düşünmüyorlar ki ilim daima "asıl birlik" nokta-i nazarını (görüşünü) takip eder. Ve mümkün olduğu kadar olağanüstü olmanın azalmasını ister. Ve bu konuda verilecek hüküm şimdiki halin müşahedesine dayanan bizzat bir m antık işidir. Bütün bunlar ise üremenin tek başlangıçtan başladığına hükmeder. Bunlara karşılık Zooloji'de istihâle (başkalaşma) ve tekamül nazariyesi (varsayımı)ni takip edenler vardır. Ve bu görüş felsefî bakımdan esas itibariyle uygun vahdet (birlik) kanununa ve terbiyeye de mutabıktır. Fakat hayvanlara tatbikinde müşahede ve fiilî tecrübeyi aşan şahsî bir hüküm hatasını içermektedir. Hakikatte bütün hayvanların cesetleri mükemmel bir tasnif ile tertip edildiği zaman görülüyor ki aralarında eksikten t ama (nâkıstan kâmile) doğru giden bir dereceler zinciri (silsile-i meratip) arzetmektedirler. Aralarındaki büyük farklara rağmen bu tekamül (evrim) ortaya çıkıyor. Bununla beraber hiçbir türün diğer türden ürediğine dair bir tecrübeye bir şahide (delile) de rastlanmıyor. İnsan insandan doğuyor; arslan arslandan; at attan; maymun maymundan köpek köpekten... Böyle olmakla beraber bu tecrübeye rağmen asıl birlik esasına dayanarak burada bir mantık yapılıyor. Hayvanların iş bu türlerinin dereceleri tam o lanı eksik olandan istihale ederek (başkalaşarak) veya tekamül etme suretiyle doğarak gelmiş bu şekilde bir gün gelmiş ki hayvanın biri (ve mesela bir görüşe göre maymunun biri) veya birkaçı insan doğuruvermiş ve insanlar bunlardan türemiş. Şu halde insa n lar arasında insanlık kardeşliği şüpheli ise de maymunluk veya hayvanlık kardeşliği şüphesiz olmuş oluyor. Biz daima göğsümüzü gere gere ve ilmî görüşten hiç ayrılmayarak deriz ki "asıl birlik davası" doğrudur. Evvela bütün hayvanlar için bu "tek asıl" m addedir. Basit unsurlardır. Daha açık olmak için topraktır ve bu maddeden hayatın ortaya çıkışı bir yapıcı nedene bağlıdır ki o eksiğe kemal versin ve mÂdemki tabiatın çeşitlenmelerini görüyoruz demek ki tabiat ilk yapıcı değil nihayet ikinci derecede bir faildir. Eksikden tabiatıyle bir tam çıkamaz. Mesela bir okkalık ağırlık iki okkalık ağırlığı sürükleyemez; çıktığı sürüklediği farzedilirse bir şeyin yok iken sebepsiz illetsiz geldiğini kabul etmek gerekir ve o zaman akıl ilim ve fen yoktur. Zir a illet (sebep neden) ve tezâyüf-i illet (hükmün illete izafesi) kanunu inkâr edilirse hiçbir şey bilinemez. Şu halde bir kurttan bir kelebek bile çıkarsa tabiatı ile değil ilk fâilin (yapıcının) tesiriyle onun seçmesiyle çıkar. Yumurtadan civcivin çıkm a sı bile haricî bir ısının tesirine bağlı değil midir? Aşılarda da durum

böyledir. İlmin hiç ayrılmaması gereken bu prensiplerden dolayı aralarında yakınlık derecesi bulunan aynı cins hayvanları tecrübenin tersine olarak muhakkak birbirinden başkalaşım yaptırmak veya doğurtmak ne doğaldır ne de zorunludur. Bir olayla ilgili önerme olsun söyleyebilmek üzere "kurbağalar balıktan doğmuş dönmüş" demek için tecrübe ile ilgili bir örnek görmeğe ihtiyaç vardır. Tecrübenin delaleti ve mantıkî gereklik yokk e n böyle bir hüküm vermek fen ve felsefeye uygun bir hüküm değildir. Sözün doğrusu hayvanların derecelerinin bütün tekamül sınırlarında başlı başına ilk yapıcıdan gelen ve örnekleri geçmediğinden dolayı olağanüstü olan fazladan bir hadise vardır ve insan d a hepsinden başka olarak bir küllî (tümel) ruh vardır. İnsan bir hayvandan doğsaydı yine tabiî olmayan bir harika olurdu. Şu halde aradaki gelişme silsilesi tümüyle beraber tabiî değil gayr-i tabiî (doğal olmayan)dir ve Allah'ın eseridir.

Bunun ha ngisinin hangisinden doğduğunu sade mantık bilimi bildiremez. Bunu ya müşahede (gözlem) veya tecrübe (deney) veya vahiy bildirir. Tabiat düzenli olduğu halde şimdiye kadar balıktan kurbağa maymundan insan doğduğu asla görülmemiştir. Ve tecrübe mahsulü ( ürünü) olan Pastör nazariye (teori)sine de tamamen aykırıdır. Tek cins içindeki aşılar şahit olamaz. Vahiy ise bize insanların maymunluğa inişi hakkında bazı hatırlatmalarda bulunuyorsa da aksini haber vermiyor. Ve bize: "Siz insansınız insan olunuz ka r deş olunuz hep bir babanın evladısınız." diyor. Şu halde esasında ilmî bir hakikati içeren tekamül ve başkalaşım teorisinin yanlış bir uygulamasını kabul etmek için bugün hiçbir akla uygun sebep yoktur. Bütün bunlardan yakından bildiğimiz bir şey varsa o da ilk insanın yeryüzünün sinesinde doğmuş olmasıdır. Ve bunda bir seçim vardır. Fakat bu seçme tabiî değil Allah'a aittir. Âdem Allah'ın yaratmasıdır. (Mü'minûn) sûresine bak. "Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık." (Mü'minûn 23/1 2). Ancak şunu da hatırlatmak gerekir ki yeryüzüne Âdem'in inişinden zamanımıza kadar geçen tarih zannedildiği gibi beş on bin senelik bir müddetten ibaret olmaması gerekir. Bu kadar zamanda insanlığın yeryüzüne tam yayılması tecrübeye göre akla uygun değildir. Endülüs'lü İbnü Hazm "Fisâl"inde dokuz asır önce bunun dinimizce kat'i (kesin) belli bir miktarı olmadığını ve yüzbinlerle seneye ulaşabileceğini ve bununla beraber ne ezelî ne anî de olmadığını çok güzel anlatmıştır. Ve şüphesiz Amerika yerli l eri bile Âdem sülalesidir. Bütün insanlarda aslî fıtrat bir fakat huy çeşitlidir. Tînet (yaratılış) ayrıdır. Bu bakımdan insan fertleri arasındaki derece farkı hayvanlardaki tür farkından çok mühimdir. Bunların

en geniş sınıfları da mümin-kâfir tasnifidi r.

Cenâb-ı Hak bütün bu akla uygun ve normal incelemeleri bize bırakarak Kur'ân'ında bunların esası olan takdirin Allah'ın hükümlerinin tek şekil (yeknesak) üzere cereyanını ve bundan özellikle insanlara tahsis edilen ilâhî rahmet ve nimetleri hatırlatmış ve kendimizi kendi derecemizi vekalet yetkimizi kardeşliğimizi Rabbimizi tanıyarak; geleceğe ahirete ona göre hazırlanmamızı ve insanlar arasındaki bütün düşmanlıkların kalkmasının ilk fıtrata dikkat etmek şartıyla mümkün olduğunu bu kıssada g enel olarak açıklamış ve Resulüne hatırlatmış ve sonucunu manen "ey insanlar" hitabına bağlamıştır. Bundan sonra da bilhassa bu kıssayı kitaplarında okuyup bilen Benî İsrail'e (İsrail oğullarına) yani asr-ı saadetteki Resulullah zamanındaki yahudilere özel hitabını aşağıda geleceği şekilde yöneltmiştir ki genel hitabıyle Âdem kıssasından sonra bu hitap çeşidi ne kadar beliğdir.

Meâl-i Şerifi

40- Ey İsrailoğulları size verdiğim nimetimi hatırlayın bana verdiğiniz sözü tutun ki ben de size verdiğim sözü tutayım ve sadece benden korkun!

41- Yanınızdakini (Tevrat'ı) tasdik edici olarak indirdiğim (Kur'ân)a iman edin O'nu inkar edenlerin ilki siz olmayın benim âyetlerimi birkaç paraya değişmeyin. Ancak benden korkun.

42- Hakk'ı batıla karıştırıp da bile bile hakkı gizlemeyin.

43- Hem namazı dosdoğru kılın zekatı verin rükû edenlerle birlikte siz de rükû edin.

44- İnsanlara iyiliği emreder de kendinizi unutur musunuz? Halbuki kitab (Tevrat)ı okuyorsunuz. Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?

45- Bir de sabırla namazla yardım isteyin. Şüphesiz bu (Allah'a) saygılı olanlardan başkasına ağır gelir.

46- Onlar ki Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini bilirler.

40- Ey İsrail oğulları! İsrail Hz. Yakub'un lakabıdır ki "yâ"sız ; "yâ"sız ve "hemze"siz ; "hemze"nin "yâ"ya kalb (çevrilmes)iyle ; meftûh (üstünlü) "hemze" ile ; ve meksûr (esreli) "hemze" ile de okunur. İbranî dilinde bunun mânâsı safvetullah (Allah'ın seçki n i) veya Abdullah (Allah'ın kulu) demek olduğu beyan ediliyor. Şu halde bu lakabda yahudileri iman etmeye bir harekete geçirme vardır ki meâli şu olur: Ey Allah'ın güzide bir kuluna evlatlıkla bağlanmış olan Tevrat ehli! o size vermiş olduğum büyük nime t i düşünün hatırlayın yâd edin. Çünkü zikir kalb ile de olur dil ile de. Bu hitap gösterir ki onlar her şeyden önce nimete talipdirler. Bununla beraber şükür şöyle dursun nimetin aslını bile unutmuşlardır. Bunları Cenab-ı Allah onlara hatırlatacaktır v e bunlardan başlıcası "benden size bir hidayet gelirse" (Bakara 2/38) ifadesince kitap ve peygamberliğe işarettir ki sonunda Muhammed (s.a.v.)'in gönderileceğini idrakleri ve Medine'ye nebevî hicretle gelen ilâhî hidayet vardır. Vaktiyle olduğu gibi b ilhassa şimdi üzerinize gelen büyük nimeti takdir ediniz ve benim ahdimi (bana verdiğiniz sözü) yerine getiriniz. Ta Âdem'in yeryüzüne inmesinden bağlandığınız ve Tevrat ile söz verip anlaşma yaptığınız bir ahdin gereğince siz herhangi bir zamanda gön d ereceğim hidayet sebebine uyacak iman ve itaat edecektiniz ve Musa'nın haber verdiği peygamberlerin sonuncusuna iman edecektiniz. Benim bu ahdimi Resulüm Muhammed'e uymakla yerine getiriniz ki ahdinizi (size verdiğim sözü) yerine getireyim. Sizi

cümles ine sokayım. artık benden ve ancak benden korkup sakınınız.

41-Anlaşmayı bozmak ve diğerleri gibi fesatlar ahlâksızlıklar yapmayınız ve özellikle imanın esası itibariyle yanınızdaki Tevrat'ı tasdik edici olarak indirdiğim Kur'ân'a iman ediniz ve bütün amellerinizi buna uydurunuz. Baksanıza Tevrat'taki Âdem kıssası bunda ne güzel hatırlatılmıştır. ve bunu ilk inkâr eden siz olmayınız. Vahiy nimetini nübüvvet (peygamberlik) nimetini ilk anlayıp tasdik edecek olan siz olmanız gerekir. Siz buna ima n etmezseniz bazı dünyaya ait faydalar düşüncesiyle etmezsiniz. Fakat benim âyetlerimi mucizelerimi az paraya satmayınız. Birkaç para gibi kıymetsiz dünya menfaatlerine değişmeyiniz. Bu âyetlere iman ederseniz elinizden kaçacağını sandığınız paraların dünya ile ilgili düşüncelerin kat kat üstünde nimetlere erişeceğinizi bilmeniz gerekir. artık benden ve ancak benden layıkıyle korkunuz yalnız benim korumama giriniz takva ehli olunuz. Önceki âyette "rehbet" (korkmak) burada "ittikâ" (sakınmak) ile e mredilmesi onun avam (halk) tabakasına ve seçkin zatlara genel (umumi) ve bunun havass (seçkinler)a özel bir hitabı hedef alması dolayısıyledir.

42 hakkı batıl ile karıştırıp aldatmayın; doğruyu yalanla yanlışlarla bulayıp da bile bile hakkı gizlemeyiniz. Bu âyetin anlamı çok kapsamlıdır. İlme ve amele dair hususları kapsar. Bilgiçlerin hilelerine yalan dolanlarına ve bozgunculuklarına hatta ticaret ehlinin karışık işlerinden ve hakimlerin haksız hükümlerine varıncaya kadar hepsine şümûlü vardır. " İnsanları aldatmayınız sahtekârlık yapmayınız." meâlinde bir genellemeyi ifade eder. Bununla beraber (kelâmın) sevki bilhassa ilmî değeri hedef alıyor. Nice kimseler vardır ki ilmî gerçekleri bozarlar kötüye kullanırlar onları kendi gönüllerine göre e v irerek çevirerek aslından çıkarırlar bakırı yaldızlarlar altın diye satarlar. Bu durum İsrailoğulları haberlerinde çok vardı. Bunlar kendi yazdıkları fikirleri te'villeri tercemeleri Tevrat'ın aslı ile karıştırıyorlar seçilmez bir hale getiriyorlar ve bazan da Muhammed (s.a.v.)'e ait vasıflar hakkında yaptıkları gibi geçmiş kitaplardaki âyetleri saklıyorlardı ki bu konuda "Yazıklar olsun o kimselere ki kitabı elleriyle yazıp sonra 'Bu Allah katındandır.' derler." (Bakara 2/79) "Kelimeleri y erlerinden değiştiriyorlar." (Nisa 4/46 Maide 5/13) ve diğerleri gibi başka âyetler de vardır. Bunlar Tevrat'ın aslını korumuyorlar kendi yazdıkları tercemeleri: "İşte Allah'ın kitabı" diye Tevrat yerine koyuyorlardı. Ve ilmî meselelerde gerçeği tak ip etmeyerek kendi gönüllerine göre

açıklamalarda bulunuyorlar arzu ve şehvetlerine sapıyorlar safsatalar yapıyorlar arzularına tabi oluyorlardı. Bu şekilde hak fikri hak inancı kalmıyor aldatma karıştırma aldatıcılık hükümran oluyordu. İşte bütün bunlara karşı İsrailoğullarının bilginlerine genel olarak bu yasaklama hitabı söylenmiştir ki Kur'ân'da bu konuda başka bir âyet olmayıp da yalnız bu âyet olsaydı Kur'ân'ın terceme ve tefsiri meselesinde ve diğer ilmî vaziyette İslâm'ın tutumunu ilmî vaz i fenin şeklini tayin etmek için bu âyet yeterli olurdu. Kur'ân'ın tecrid (soyutlama) meselesinin ne büyük önemi haiz olduğu Kur'ân'ı Kur'ân tercemesini terceme tefsir ve te'vili de tefsir ve te'vil olarak bellemek ve belletmek bir hak görev olduğu unutu l mamalı. "Farsça Kur'ân" "Türkçe Kur'ân" gibi sözlerden çekinmelidir. Çünkü milyonla terceme ve te'vil yazılır onlar yine Kur'ân'ın hakikati olmaz Cenab-ı Hak buyurmuştur.

43-Bundan başka bir de namazı dosdoğru kılınız ve zekatı veriniz. hem rükû' edenlerle yani müslüman cemaat ile beraber rüku' ediniz eğiliniz rüku'lu namaz kılınız. Bunda hem o namazın başka değil İslâm'ın namazı olduğuna tenbih hem de cemaatin varlığına işaret vardır. Çünkü rüku' ile namaz İslâm dinine mahsustur ve b unun için namazın bölümleri buna bağlı olarak rek'at diye isimlendirilmiştir ve burada "rüku' ediniz" "namaz kılınız" mânâsını ifade etmiştir. Şu halde yalnız rüku' (eğilmek) ibadet olmaz. Yahudi ve hıristiyanlar namazlarında kıyamdan doğrudan doğruy a secdeye giderler rüku' etmezler. Rüku' sırtıyle beraber boynunu öne eğmektir. Lügat bakımından secdeye kadar varabilirse de şer'an (dinen) normali belinden bir dik açı vaziyetinde bükülmektir. Kıyamdan secdeye kapanmakta bir itidalsizlik vardır ki bun u rüku' tamamlar. Ve bu şekilde müslümanın namazı kalbin düzelme ve temizlenmesiyle beraber bir mi'racı olduğu gibi bedene ait hareketlerin de ta'zimi ağırbaşlılık ve sükuneti ifade eden her kısmını içerir. Beşer ömrünün geçişini ne güzel tasvir eder. C i ddî olarak namaz kılmak zekat vermek cemaate devam etmek; hakkı gizlemekten ve hakkı batıl ile bulamaktan men eder.

Bütün bu emirler bu yasaklar İsrailoğulları'na hitab etmekle beraber hükmü onlara mahsus değildir. İslâm şeriatinde bunlar vardır. "Siz de bunlara iman ve itaat ediniz." demek olduğu açıktır. Şu halde "sebebin hususu (özel oluşu) hükmün umumu (genel oluşu)na engel olamayacağı açıktır.

44-Bundan sonra hakkı karıştırmamakla beraber başkalarına hakkı tebliğ edip de kendini unutmak da caiz olmayacağını anlatmak için bir özel hitap da vârid

oluyor. Rivayet olunduğuna göre saadet asrı (Peygamberimizin asrı)nda Medine'deki yahudi bilginlerinden bazıları kendilerine gizlice gelip: "Muhammed hakkında ne dersin?" diye soranlara: "Doğrudur haktır." derler Resulullah'a uymalarını emrederlermiş ve fakat kendileri emirleri altında bulunanlardan ellerine geçmekte olan hediye ve vergilerden mahrum kalmak endişesiyle ona uyma arzularını açıklamazlarmış. Bazıları da : "Sadaka veriniz." diy e emreder fakat kendileri vermezlermiş. Diğer bazıları da: "Allah'a itaat ediniz âsî olmayınız." derler fakat kendileri sözleriyle amel etmezlermiş. Nihayet bu âyet münasebetiyle: "Namaz kılınız zekat veriniz" diyenler olurmuş fakat kendileri hiç birin i yapmazlarmış. İşte bunların biri veya her biri dolayısıyle şu âyet de nazil olmuş (inmiş)tur. acaip siz insanlara birr (yani bol bol iyilik) emreder de kendinizi unutur musunuz? Halbuki daima kitabı (yani Tevrat'ı) da okuyorsunuz. o halde akıl etm e z misiniz? Yahut daha akıllanmayacak mısınız? Fenalık emretmektense iyilik emretmek elbette iyidir. Fakat aklı olan başkasının iyiliğini isterken kendini unutur mu?

Birinci olarak emir bilmâruf (iyiliği emretmek) ve nehiy anil'münker (kötülüğü yasaklamak)den maksat başkalarına doğruyu göstermek suretiyle istifade ettirmektir. Halbuki başkasını irşad edip de kendisini unutmak ve kendisini iyilikten irşaddan mahrum etmek eli selamete çıkarıp kendini ateşe atmak demektir ki amelî akıl açısından bi r çelişki teşkil eder.

İkincisi insanlara va'z ve ders vererek ilmini ortaya koyup da kendisi kendi emrini kendi öğüdünü dinlememek kendini ve ilmini fiilen yalanlamaktır. Bu şahsında bir çelişki olduğu gibi halkı bir taraftan aydınlatmak isterken diğer taraftan saptırmaktır ki bu da bir çelişkidir bunda da bir çeşit karıştırmak vardır. Aklı olan ise çelişkiye düşmez.

Üçüncüsü söylediği sözün verdiği nasihatin bir kıymeti ve kalplerde bir tesirinin olması arzu edilir. Boşuna emir boşuna gevezelik akıl kârı değildir. Halbuki verdiği emir ve öğüdün tersini kendisinin yapması onun kıymetini kırmak ve herkesi ondan nefret ettirmektir. Daha açıkçası bindiği dalı kesmek oturduğu evi yıkmaktır ki bundan büyük budalalık olmaz.

Hasılı iyilik iyiliktir elbette insanlara iyiliği emretmek de hadd-i zatında iyidir ve bir görevdir. Fakat bunu yaparken kendini unutmak işte budalalık oradadır. Bu âyette yasaklanan da budur. Bundan dolayı bu âyet fâsıkın (sapık) doğru söylemek sözünde ciddi o larak iyiyi söylemek şartıyle va'z etmesini

(öğüt vermesini) iyiliği emretmesini men etmemekle beraber bu gibiler hakkında gayet büyük ve büyük olmakla beraber zarif (ince) bir inzar (korkutmay)ı içeriyor ve aptallıklarını anlatıyor. Vâizin âmirin kendi hakkında ciddi olmasını ve öğüt verirken herkesten önce kendini düşünmesinin gereğini anlatıyor. Ve bunun özellikle akıl nokta-i nazarından çok şaşılacak şey olduğunu gösteriyor. Buharî ve Müslim'de bu konuda şu hadis-i şerif rivayet edilmiştir: Kıyamet g ü nünde bir adam getirilir ateşe atılır ateş içinde değirmen taşı gibi dönmeye başlar. Cehennem ehli onun etrafını çevirirler: "Ey falan! Sen bize iyilikleri emreder fenalıkları yasaklar değil miydin?" derler. "Evet ama ben size emreder kendim yapmazdı m; sizi yasaklar kendim yapardım." der. Şu halde insan başkasına öğüt verirken kendini unutmamalı ele telkin verip de kendi zakkum salkımı yutmamalıdır. İrşad (halkı aydınlatmak) için doğru söyleyenler böyle olursa sapıtmak için eğri söyleyenlerin ha l i kıyas edilsin!..

el-Birr "geniş hayır" mânâsına isim; "hayırda genişleme" mânâsına masdar olur ki esası "geniş alan" demek olan " el-Berr" kelimesindendir. Bundan dolayı geniş iyilik bol bol iyilik etmek demek olan "birr" her türlü iyiliği her türlü hayrı kapsar ve şöyle sınıflandırılmıştır: Birr üçtür: Allah'a ibadette birr akraba (hakkına) riayette birr dostlarına muamelede birr.

Görülüyor ki halk ve seçkinleriyle İsrailoğullarına hitap ederek verilen emirleri yasakları izleyerek taaccup (şaşma) ve takrir ifade eden bir soru ile başlayan ve özellikle âlimleri âmirleri ve hakimleri hedef alan bu hitab bütün bu emirleri ve yasakları bildirme ve bildirimi almada İslâm dininin istediği ahlâk ve irfanın yükseklik ve ciddiliğini gösteren bir cümlei tevsîk (kuvvetlendirme cümlesi) olmuş ve bilhassa namaz zekat cemaat emirlerini takip etmesi de bunların ahlâkı güzelleştirmekteki tesirlerine bir işareti içermiş ve bilhassa bildiğiyle amil (amel edici) olmamanın İsrailoğullarının b i lginlerinin şiarı olduğunu anlatmıştır.

45-Şimdi bu güzel hitaplara baştan başa hak ve doğru olan bu beliğ emirlere yasaklara ahlâkî davetlere irşadlara karşı söyleyecek söz yok hepsi güzel. Fakat bu kadar zaruretler içinde bunları yapmak kolay mı? Bu kadar ciddiyete bu kadar doğruluğa dayanılabilir mi? derseniz daraldığınız zaman da ihtiyaçlarınıza sabır ve salât (namaz) ile yardım isteyiniz.

Bunlarla Allah'dan yardım isteyiniz.

Sabır acıya katlanmak onu geçirmek için dayanmak ve karşı koymaktır ki her ferahın her başarının anahtarıdır. Baştaki darlığın sıkıntının geçmesi için Allah'ın yardımını celbedecek sebeplerin birincisidir. Sabırsız ruhlar her zaman darlık içindedir. Onların dünyaya ait olaylara hiç dayanıklılıkları yoktur. H er şey ister her şeyden rahatsız olurlar. Genişlik zamanında eldeki nimetin kıymetini bilmezler gözleri daima başkasındadır. Az bir yokluk görünce tahammül edemez hemen mahvolurlar. Halbuki dünyada değişmeyen tahavvül etmeyen hiçbir şey yoktur. Bunda n dolayı bir darlığa düşmüş olanlar Allah'a kalbini bağlayarak bunun da Allah'ın izniyle geçeceğine iman eder ve Allah'ın yardımını mutluluk ve ferah gününü temiz kalp ve olgun iman içinde beklerse sonuç kurtuluş olur. Ve hiçbir fenalığa düşmeden kurtul u ş olur. Bunun için nefisleri sabra alıştırmalı insan sabrı alışkanlık edinebilmelidir. Bu alışkanlık acıyı bırakmak için değil def etmek içindir. Ve bunun (yani sabra alışmakla nefsi süsleyebilmenin) en iyi çaresi oruçtur. Oruç insanı her halde sabra alıştırır tiryakilikleri tedavi eder. Bundan dolayıdır ki buradaki sabır doğrudan doğruya oruç ile de tefsir olunabilir ve olunmuştur. Fakat her iki halde de burada aslî kastedilen şey bizzat sabır mânâsıdır oruç bunun bir vasıtasıdır. Bununla berab e r namazın bu konuda da büyük önemi ve faydası vardır. İnsan yıkanır temizlenir ayıplarını ayıp yerlerini kapatır. Bunları yapmak için emek ve mal da sarfeder. Yüzünü kıbleye çevirerek istikametini (yönünü) tayin eder. Kalbini iyi niyetle doldurur. Gönü l buhranlarını şeytan vesveselerini atarak ruhunun birlik duruluğunu incelemeye çalışır bütün uzuvlarıyle ve büyük bir saygı ile tekbirini alır ve ibadete koyulur. Dünyanın acılarını tatlılarını şöyle bir tarafa atar Hak Teâlâ'ya dua eder onunla konuşur. Kur'ân'ını okur dinler onun huzurunda hayatın akışını başlangıcını sonucunu arz eder Kitap okur; dikilip beklemek eğilmek defalarca kapanmak yine kalkıp doğrulmak nihayet oturup dinlenmek ve sonunda selam ve esenliğe ermek ve o anda gaybtan ş e hadet (görünürlüğ)e geçerek şehadet getirmek gibi ruhî bedenî büyük bir nizam ve intizam ile bir mirac yapar. Ve hiç şüphesiz bu ulvî manzaralar içinde nefisler zahir (dış) ve batın (iç)larında kaybetmek üzere bulundukları intizamı yeniden temin ederle r. Sabırdaki acılıkları da unutur veya hafifletirler ve bütün bunlar ilâhî yardımın celbine aracı olur. Darlıktan patlayacak dereceye gelen o fena nefisler kuvvetlerini itimatlarını arttırırlar sıkıntı zamanlarının kolaylıkla geçmesi için imkan bulurlar v e fazla olarak ayrıca bir saadet zevki bir bahtiyarlık duyarlar bir ruh kazanırlar ve bu sayede yalan dolan karıştırma hakkı gizleme aldatma aldanmak düşmanlık tecavüz gibi zilletlerden düşüklüklerden kendilerini kurtarırlar

ve o yüzden gelecek çi rkin menfaatlere tenezzül etmeksizin sonunda ilâhî yardımın büyük tecellilerine ererler. Çünkü bütün dünyadaki beşerî ızdırabın esası genel ahlâkın düşmesinde ve hak yerine batılın itibar kazanmasındadır. Allah'ın öfkesini celbeden de budur. Yoksa Allah'ın rahmeti âleme şamildir. Evet ama bu sabır bu namaz böyle yardım dileme kolay mı? şüphesiz bu da kolay değil ağır ve büyük bir iştir ama ancak hâşiîn (layıkıyle korkanlar)e değil başını öne alıp düşünen saygılı kimselere ağır gelmez hatta zevk v erir meleke (alışkanlık) olur.

46- o saygılı kimseler ki şunları şu demleri gözetirler her halde kendilerinin bir gün olup Rabb'lerine kavuşacaklarını Rabb'lerinin lika (karşılama)sına ereceklerini ve her halde dönüp ona varacaklarını amellerinin mükafatını alacaklarını sayarlar. İşte bunların her halde olacağını bir galip ve kuvvetli zan ile olsun bilenlere sabır ve namaz ile yardım dilemek ağır gelmez. Bunlara ağır gelmezse hiç şüphesiz yakîn sahibi olan iman ehline hiç ağır gelmez. "Zann"ın bazan ilm-i yakîn (kat'i ilim) mânâ-sına geldiği vardır. Burada bir hayli tefsir âlimleri bu mânâ ile te'vil etmişler ve bunda zan ile iman olamayacağı esasını ve "hâşiîn"in mü'minînden ehas (daha hususi özel) olması düşüncesini gözetmişlerdir. Halbuk i zannı yakîn ile te'vil etmektense hâşiîni lügat mânâsından almak âyetin siyakı (gelişi)na daha uygundur. Huşû "boyun eğmek" iman ve îkân (sağlam bilgi) ile ilgili olabileceği gibi galip zanla da olabilir. Zira galib zan amelin vacip olduğunu ifad e eder. Yarın gelmesi galib zan ile zannolunan bir hayır veya şerre karşı akıllı insan kayıtsız davranamaz. Şu halde sabır ve namaz galib zan ile hareket edildiği takdirde bile insana ağır gelemiyeceği açıklanınca bunun yakîn ve iman ile hareket edildiğ i takdirde hiç ağır gelmiyeceği ve hatta katıksız zevk olacağı öncelikle anlaşılır bu da âyetin sevkinin İsrailoğulları'na hitap olması itibariyle daha özgün ve daha faydalı olur. Burada diğer bir mânâ daha muhtemeldir ki onu da meâlde gösterdik.

Şimdi bir taraftan İsrailoğulları'nı nimeti yadetmekle İslâm'a davet eden bu hitabı kuvvetlendirmek ve te'yit etmek diğer taraftan da geçmişte nail oldukları nimetleri hatırlatmak ve onlardan mahrum oluşlarının sebeplerini anarak İslâm dinini kabul ettikleri t akdirde o geçmişten daha şanlı bir geleceğe nail olabileceklerini ve aksi halde dehşetli bir korkutmaya maruz bulunduklarını ve bunların karşısında düşük menfaatler arkasında dolaşmanın çok vahim (korkunç) olduğunu anlatmak için şöyle bir nida (çağrı) b i r hitap daha yöneltiliyor ki bu bir taraftan kısaca bir özet diğer taraftan bir tafsîl (etraflıca anlatma) başlangıcıdır:

Meâl-i Şerifi

47- Ey İsrailoğulları! Size verdiğim nimeti ve vaktiyle sizi âlemlere üstün kıldığımı hatırlayın.

48- Ve öyle bir günden korunun ki kimse kimsenin yerine bir şey ödeyemez kimseden şefaat da kabul edilmez kimseden fidye de alınmaz ve onlara hiçbir yardım da yapılmaz.

47- Ey İsrailoğulları benim size verdiğim nimetlerimi hatırlayın ve özellikle şunu hatırlayın ki ben sizi geçmişte (yani Musâ ve onun değişmeyen evlatları zamanında) bütün âlemlere üstün kılmıştım. Hepsinin üstüne çıkarmıştım siz o zaman âlemin en yüksek milleti olmuştunuz. Hani onları ne yaptınız? Onları nasıl ele geçirm i ştiniz ve niçin elden çıkardınız biliyor musunuz? Haydi düşünün ne idiniz ne oldunuz düşünün!..

48- Hem ilerde öyle bir günün hesap ve azabından sakının korunun ki o gün kimse kimsenin adına bir şey ödeyemez kimseden şefaat da kabul olunmaz kimseden fidye de alınmaz bunlara hiçbir taraftan bir meded de yapılmaz. Hasılı kimse kimsenin başına gelecek azabı hiçbir şekilde defedemez. Ne zorla def edebilir ne kolaylıkla. Zorla def edemez çünkü yardım yok. Kolaylıkla da def edemez çünkü ya bedava olacak ya karşılıklı. Bedava olacak olan bir şefaattir o kabul edilmez. Karşılığı da ya verileceği ayniyle vermektir halbuki ödemek yok veya başkasıyla vermektir halbuki fidye yok. İşte böyle bir kıyamet günü vardır. O gelmeden bundan sakınmalı bundan korunmalıdır. Demek ki bundan korunmak mümkündür. Fakat geldikten sonra ahirette

değil o gelmeden önce dünyadayken korunmak mümkündür. Çünkü: "Melekleri gördükleri gün işte o gün suçlulara müjde yoktur." (Furkan 25/22) melekler görünüp olaylar başlayınca o gün günahkârlar için bir müjdeye imkan kalmaz. Mu'tezile (mezhebinde olanlar) bu âyete dayanarak ahirette buyük günah işlemiş olanlara şefaat edilmeyi reddetmişlerdir. Fakat burada şefaatin kabul olunmaması özellikle kâfirler hakkındadır. Ve hitap küfürde ısrar edenlere mahsustur. Zira İsrailoğulları kendilerinin babaları ve dedeleri olan peygamberlerin her halde kendilerine şefaat edeceklerine inanıyorlardı. Bu âyet bunu reddediyor. Yoksa diğer âyetler gelecektir ve hadisler de vardır ki Allah'ın izniyle yine şefaat olur. Yasaklanmış olan şefaat herkesin kendiliğinden ve Allah'ın iznine bağlanmadan yapılacağı düşünülen şefaatlerdir. Şu halde kendiliklerinden şefaat edebilirler zanniyle peygamberlere ve velilere tapılmamalı ancak Allah'a ibadet etmelidir ki o istediğine her istediği zaman şefaat ettirir. Ve bununla beraber kıyametin başlangıcı öyle korkunçtur ki o sırada şefaat da bahis konusu değildir. Herkes kazancıyla kalabilecektir ve bu âyet o zamanı anlatmaktadır.

Bu özetleme ve korkutma (veya sakındırma)dan sonra o nimetler ve bunlara karşı İsrailoğulları'nın durumları gelecek şekilde açıklanıyor.

Birincisi:

Meâl-i Şerifi

49- (Hem hatırlayın ki bir zaman) sizi Firavun ailesinden de kurtardık (onlar) size azabın en kötüsünü reva görüyor oğullarınızı boğazlıyor kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Ve bunda size Rabbiniz tarafından büyük bir imtihan vardı.

49-(Âyetin başındaki vav ) "nimeti hatırlayın" ifadesine mâtûf (bağlı)dur. Şu halde (ibarenin takdiri): "hatırlayın ki sizi kurtarmıştık" demek olur. Burada "nimetimi hatırlayın ki sizi

kurtarmıştık" takdirini tercih edenler varsa da gelecekteki hatırlatmalar nimete ve ona karşı vaki olan durumları da kapsadığından hatırlatmayı ıtlakı (genelliği) üzere bırakmak daha belağatlı olacaktır. Bu gibi hatırlatma ve ihtar yerlerinde biz "hani" deriz. "Hani" kelimesi gerçi esasen "nerede" mânâsına yerini sormak içindir. Bununla beraber "hani o günler" gibi hasret çekme ve "hani hatırlarsın ya!" gibi mücerr e d (soyut) hatırlatma için de kullanılır ki öncekinin gereğidir. Ve bu makamda kullanma meâl olarak uygun olabilir.

Ve hem o zamanı hatırlayın ki hani sizi Firavun ailesinden tamamen kurtarmıştık. Çünkü o zaman kurtarılan yalnız dedeleriniz değil onların dolayısıyle sizdiniz bütün İsrailoğulları idi. Siz İsrailoğulları onların elinde ne halde idiniz? O Firavun ailesi size azabın kötüsünü peyliyor canınıza kıyıyorlardı.

"Sevm = mal peylemek zulüm yüklemek derde sokmak salmak bi r sîmâ vermek (yani dağlamak) mânâlarına gelir ki her biriyle tefsir edilmiştir. Her halde bir suikast mânâsını ifade eder. Hikaye ediliyor ki bunlar sınıf sınıf esir amele gibi ayrılmış ağır yapı yapmakta yıkmakta dağlardan kayalar yontup taşlar taşımakta kerpiç kiremit pişirmekte marangozluk demircilik ve daha bunlar gibi ağır hizmetlerde çalıştırılır zayıflarına da vergiler konulurmuş. Fakat bir çok tefsir âlimine göre buradaki kötü azab kendisinden sonra atf bulunmadığından şu cümlelerle açık l anmış olandır: oğullarınızı boğazlıyorlardı da kızlarınızı ve kadınlarınızı güya sağ bırakıyorlardı. Elbette bu bırakış da hayır için olmuyordu. O kızlar bu elemler (acılar) içinde büyüseler bile oğlanlar kalmayınca hepsi başkalarının elinde kalacak neticede bütün nesil yok olacaktı. Diğer bir mânâ ile: Kadınların rahimler (döl yataklar)ini yokluyorlar çocuk alıyorlardı. Üçüncü bir mânâ ile: Kadınlarınıza haya edilecek (utanılacak) şeyler yapıyorlardı. Birincisinde "istihya" "hayat" kelimesinden; i k inci ile üçüncüde "haya"dan gelmiştir. ve bu sırada Rabbiniz tarafından size büyük bir imtihan vardı. Azab ile imtihan kurtuluş sebeplerini hazırlamak için imtihan; necat (kurtuluş) ile deneme de kendi başına bir devlet ve millet oluşturarak yeryüzünd e ki diğer devletlere üstün bir şekilde güzel amel ve ahlâk ile yaşama imtihanıdır. "Belâ = aslında tecrübe ve imtihan demektir. Fakat bu deneme bazan hayır ve bazan şer ile olur. Ve çoğunlukla başlangıç şer ve sıkıntı mânâsını içine alır. Burada iki yön de vardır. Azab bir bela ile imtihan; kurtuluş da bir hayır ile imtihandır.

Malumdur ki Fir'avn Mısır'da Amalika hükümdarının lakabıdır. Çoğuluna "ferâine" denilir. Nasıl ki Rum krallarının bazısına Kayser bazısına Herakl

(kral); Habeş krallarına Necaşî; Yemen meliklerine Tübba; İran hükümdarlarına Kisrâ; Türkler'inkine Hâkân deniliyordu. Buradaki Firavun'ın ismi hakkında da çeşitli rivayetler vardır:

1- Velid b. Mus'ab (İbn İshak ve diğerleri)

2- Fantus (Mukâtil).

3- Mus'ab b. Reyyân.

4- Mugîs (bazı tefsir bilginleri).

5- Kabus (Ebu Hayyân) "Tarih-i Kâmil" de Kabus b. Mus'ab b. Muaviye diye göstermiş ve yerine kardeşi Velid'in geçtiğini de nakletmiştir. Bu isimler hep Arapça olduklarına göre o zaman Mısır halen Araplar'ın elindeymiş demek olur. Ancak Fantus ismi diğerlerine benzemiyor ve böyle olması bazı genel tarih kitaplarına uygun düşüyor.

"Âl = " kelimesi "Ehl = "den alınmış ise de aralarında fark vardır. "Âl" başlıca şan ve şöhret sahiplerine söylenir. Âl-i Firavun Firavun'un dininin ehli kavmi ve bilhassa tâbileri ve köleleri. "Firavun'dan kurtarmıştık" denilmeyip de "Firavun ailesinden" buyurulmasında önemli bir nükte anlaşılıyor ki bununla yapılan zulümlerin temsilcisi Firavun'sa da bunda asıl sorumlu l uğun ondan daha çok ona uyanlara ait olduğu ifade edilmiştir. Çünkü Firavun yaptıklarını bunların eli ve bunların hizmeti ile yapmıştır.

Deniliyor ki bu şekilde İsrailoğulları'ndan öldürülen çocukların toplamı dokuzyüz doksan bine ulaşmıştı. Buna sebep de bunlardan doğacak bir çocuğun Firavun'un hükümetini yok edeceği hakkında kâhinlerin verdiği bir haber veya Firavun'un gördüğü bir rüya olduğu öteden beri nakledilir. Ne ibrettir ki bu zulümler bir fayda vermemiş ve sonunda o çocuk doğmuş Firavun'un kendisine beslettirilmiş Hz. Musa olmuş ve yine Allah'ın takdiri yerini bulmuştur. Acaba buna gücü yeten Cenab-ı Allah'ın o kadar masum (günahsız)un kesilmesine izin vermekte hikmeti ne idi? Buna Ebu's-Suûd tefsirinde işaret ediyor. Fakat daha önce Muhy i ddîn Arabî hazretleri "Füsûs"unda meâlen şöyle izah etmiştir: "Bu çocuklar hep Hz. Musa'ya hayatında imdat olmak ve onun ruhaniyetini takviye (kuvvetlendirmek) için öldürülmüşlerdir. Çünkü bunların her biri Musa diye Musa hesabına hasılı Musa için öldür ü lüyorlardı. Çünkü Firavun ve Firavun ailesi Musa'yı henüz bilmiyorlarsa da Hak Teâlâ biliyordu. Elbette bunların her birinin alınan hayatı Musa'ya ait olacaktı zira gaye o idi. Bu çocukların

hayatı ise hep fıtrat üzere bulunan temiz birer hayat idi. Nefse ait maksatlarla kirlenmemiş. -Âdem kıssasında açıklandığı üzere meleklerin secdesi devrindeki- fıtrat ve aslî yaratılış üzere bulunuyorlardı. Hz. Musa Musa diye öldürülen bütün bu çocukların hayatları toplamı olacak ve Musa'nın hayatı bunların toplamına denk olacaktı. Her birinin ruhundaki yetenek ve kuvvet Musa'nın olacak Musa'da tecelli edecekti. Demek ki bütün bunlar sağ olsalar ve öyle tertemiz büyüseler toplamlarından nasıl ve ne kadar bir ruhî kuvvet hasıl olacaksa Musa'nın ruhunun kuvveti ona de n k olacaktı. Firavun'un başındaki orduya karşı Musa başlı başına böyle bir ordu idi. Bütün o kesilen çocukların ruhları Musa'nın ruhunun emri altında idi. İşte Allah Teâlâ onlardaki güçleri ve kuvveti toplamış Hz. Musa'ya vermişti ve vermek için bunu y a pmıştı. Bu da Hz. Musa'ya verilmiş bir ilâhî özelliktir ki ondan önce peygamberlerden hiç birine nasip olmamıştı..."

İmam Râzî hazretleri der ki: "İnsanın başka bir el altında ve üzerinde istediği şekilde kullanılabilecek bir halde bulunması özellikle bu hal içinde bir de ağır zor pis işlerde kullanılması azab şekillerinin en şiddetlilerinden olduğunda şüphe yoktur. Hatta buna maruz kalanlar çoğunlukla ölümü temenni ederler. İşte Cenab-ı Allah'ın burada açıkladığı birinci nimet bu kötü azabtan kur tulma nimetidir."

Demek oluyor ki bu âyette önce hürriyet ve istiklal nimeti anılmış ve esirlik mahkumluğunun feciliği hatırlatılmıştır.

İkincisi:

Meâl-i Şerifi

50- Hani bir zamanlar sizin için denizi yarıp sizi kurtardık da Firavun'un adamlarını suda boğduk siz de bakıp duruyordunuz.

50- ve hani sizinle -bölük bölük- denizi yarmıştık da sizi toptan kurtarmıştık. ve başınıza bela kesilmiş olan Firavun ile adamlarını suda boğmuştuk. siz de bakıp duruyordunuz. Gözlerinizin önünde olan bu olay sizin için ne büyük nimet idi. Bu deniz Mısır'ın civarındaki denizlerden birisi ki adına "İsaf" denilirmiş ve bugün ona "Bahr-i Kulzüm"

adı veriliyor. Bizim "Şap Denizi" dediğimizin aslı "İsaf" denizi imiş. Bugün 'Kızıldeniz" adıyla anılmaktadır. "Kulzüm" şimdiki Süveyş'in yerinde kurulu bir şehir imiş. Kulzüm esasen yutmak anlamına gelmektedir. Ona "Kulzüm Denizi" denilmesi bu şehirden ve Firavun'un adamlarıyla birlikte orada suda yutulmuş olmasından dolayıdır. Kâmus Şerhi'n d e böyle naklediliyor. Bu âyette Firavun'un boğulması açıkça beyan edilmemiş ve yukarıda geçtiği şekilde asıl Firavun ehlinin cezası gösterilmiş ve Firavun da bunların içine dahil edilmiş. İleride bu boğulmayı daha ziyade açıklayan âyetler gelecektir. "Siz i nle yarmıştık" demek yaran bizdik siz de buna bir sebep bir vasıta olmuştunuz demektir. "Sizin için" diye de tefsir edilmiştir. Şuna dikkat edilmek gerekir ki Kur'ân-ı Azîmüşşan bu gibi olayların olduğu tarihleri değil asıl taşıdıkları fevkalâde ibr e t noktalarını ve yüce yaratıcının kudretiyle ilgili yanlarını anlatmak ve hatırlatmak istiyor.

Üçüncüsü:

Meâl-i Şerifi

51- Hani bir zamanlar Musa'ya kırk gecelik vaad verdik de sonra siz onun arkasından buzağıyı put edindiniz ve o halinizle zalimler idiniz.

52- Sonra yine de sizi affettik artık şükretmeniz gerekiyordu.

51- Ve hani biz Musa ile kırk geceye vaadleşmiştik. Ona kırk gece Tur'da kalıp münâcât ve vahiy için bir vakit tayin etmiştik. O da buna icabet edip Rabbinin mîkatına (tayin ettiği yere) çıkmıştı. Ebu Amr Ca'fer ve Yakub () kırâetlerinde elifsiz olarak okunur. Bu takdirde "Hani biz Musa'ya tam kırk geceyi va'detmiştik de sonra siz onun arkasından buzağıya tapmaya başlamıştınız: Samirî'nin yaptığı altı n buzağı heykeline tapmıştınız. Halbuki siz o halinizle zulmediyordunuz.

52- Sonra bütün bunların arkasından sizi affettik o günahları

sizden sildik. "Afiv" kelimesi esasen mahvetmek silip yoketmek anlamına gelir. Bu anlamdan edatı ile kullanıldığında günahı mahvetmek mâ-nâsına gelir. Birinci anlamda ikincide deniliyor. ki bu sebeple olsun şükretmelisiniz: O zulmünüzle beraber affın ne büyük nimet olduğunu anlayıp düşünmeniz ve bunun şükrünü eda etmeniz gerekir.

Hz. Musa'nın nesebi; Musa b. İmrân b. Yashir b. Kahis b. Levi b. Yakub b. İshak b. İbrahim diye nakledilmektedir. Levi soyundan olduğu meşhur olmakla beraber İmrân ile Levi arasında daha fazla kişi bulunması ve silsilede zikrolunan isimlerin bu soyun meşhurları olması kuvvetle muhte m eldir. Zira Hz. Yusuf'un Mısır'a girmesi ile Hz. Musa'nın Mısır'dan çıkışı arasında dörtyüz sene geçmiş olduğu naklediliyor. Doğrusunu Allah bilir.

KIRK GECE: Hz. Musa'nın denizi geçtikten sonra Allah tarafından vaad olunan kitap için bir mîkat olmak üzere tayin edilen ve Zilkâ'de ayının başından Zilhicce'nin onuna kadar gündüzüyle birlikte devam eden bir ay on günlük müddettir ki Hz. Musa bu süreyi Tur'da oruçlu olarak geçirmiş ve nihayet münâcât ile bizzat ilâhî kelama mazhar olmuş ve Tevrat levhal a rı kendisine inzal buyurulmuştu. Bununla ilgili olarak diğer sûrelerde daha birçok âyetler gelecektir. Aylar geceden başladığı için gün ile sayılmayıp gece ile sayılmış ve "kırk gece" denilmiştir. Bunda bir incelik daha vardır; ilâhî tecelliler fecir gibi daima geceleri takip eder. Kara günler de geceden sayılır. İsmail Hakkı (Bursevî) Hazretleri der ki; tarikat ehli kırk günlük sülûkü bu âyetlerden almıştır. Dilimizdeki "çile" tabirinin de aslı yine budur. Farsça kırk mânâsına "çil çihil" kelimesinden g e lir ve "kırk" demektir. İşte Hz. Musa İsrailoğulları'nı denizden geçirdikten sonra Tur'da ilâhî emre uygun olarak çile çıkarırken onlar buzağıya tapmaya başlamışlardı ki ne kadar haksız ve nankörce bir tutumdur. Bununla beraber yine ilâhî affa uğradılar ki burada işte özellikle bu af nimeti onlara hatırlatılıyor. Bu affın nasıl gerçekleştiği hemen aşağıda ayrı bir nimet olarak beyan edilecektir.

Dördüncüsü:

Meâl-i Şerifi

53- Ve hani bir zamanlar Musa'ya o kitabı ve furkanı verdik gerekirdi ki doğru yolda gidesiniz.

53-Musa'ya verilen kitabın Tevrat olduğunda ihtilaf yoktur. Fakat bu furkanın Kur'ân'ın olduğu gibi Tevrat'ın da bir sıfatı olması veya Tevrat'taki şer'î hükümler veya Tevrat'tan ayrıca "yed-i beyza" ve "asâ" gibi mucizeler yahut bir zafer ve ferah olması da ihtimal dahilindedir. Zira "furkan" aslında iki şey arasını kesin olarak ayırmak demektir. Hak ile batılı küfür ile imanı helal ile haramı birbirinden kesip ayıran her şeye furkan denilir. İşte bu mânâ iledir k i Kur'ân'ın özel lakabı olmuştur. Tevrat dahi esasen hak ile batılı ayıran ilâhî bir furkandır. Burada atıf dolayısıyla furkanın Hz. Musa'ya kitap ile birlikte verilmiş olan başka kudret ve hakimiyet olması bizce daha münasip görünüyor. Tur'dan kitap ile dönüp gelmesinde de bunun hususî bir tecellisi olmuştur ki gelecek âyet kısmen bunun açıklaması demektir. Şu halde dördüncü nimet Hz. Musa'nın Tur'dan kitap ile gelmesidir.

Beşincisi:

Meâl-i Şerifi

54- Hani bir zamanlar Musa kavmine dedi k i; Ey kavmim cidden siz o buzağıyı put edinmekle kendi kendinize zulmettiniz bari gelin Rabbinize tevbe ile dönün de nefislerinizi öldürün. Böyle yapmanız Bârî Teâlânız katında sizin için hayırlıdır böylece tevbenizi kabul buyurdu. Gerçekten de o Tevvab ve Rahîm'dir.

54-Burada bir taraftan yukarıdaki af nimeti açıklanmış olmakla beraber bir taraftan da bu açıklama içinde furkanın tatbikiyle buzağı fesadının gideriliş şekli tevbe ile tevbeye vesile olan ibretli ve incelikli nimetler hatırlatılmıştı r.

Ve hani Musa kavmine ey kavmim demişti siz buzağıya tapmanızla kesinlikle kendinize yazık ettiniz öyleyse Bârî Teâlâ'nıza yüce hâlikınız (yaratıcınız) pâk yaratıcınıza tevbe ediniz de hemen kendinizi katlediniz nefislerinizi öldürünüz. Böyle yapmanız yani tevbe ile öldürme işini yerine getirmeniz Bârî Teâlâ'nız katında sizin için hayırlıdır. Böyle demiş ve bunun üzerine Bârî Teâlâ tevbenizi kabul etmiş idi. Şüphesiz o öyle Tevvâb (tevbeleri kabul edici) öyle Rahim (merhamet li) dir.

Burada "Musa size demişti" denilmeyip de "kavmine demişti" buyurulması yine bunun gibi yukarıdan beri nimetlerde hep "Biz Biz" diye bizzat ilahî tasarruflar şeklinde tek tek sayılıp gelirken görüldüğü gibi Hz. Musa'nın tebliğ ve tasarrufuna geçilmesi Tevrat'ın nüzûlünden sonra onun Allah tarafından başkaca bir kuvvet iktisap etmiş olduğuna ve artık İsrailoğulları üzerinde hükümleri icraya başlamış bulunduğuna işaret etmektedir ki bunda önce hükümet nimeti olarak furkanın tatbikatı hatırl a tılıyor. Fakat bu nimet doğrudan doğruya değil Hz. Musa dolayısıyla vekaleten açıklanmış ve ancak neticesi ve semeresi olan tevbe ve hallerinin ıslahı daha yukarıda geçen nimetler gibi fakat üçüncü şahıs (gaib) sîgasıyla yine bizzat Bârî Teâlâ'ya bağlı o larak beyan olunmuştur. Bu beyanın üslubundaki inceliklerin tek tek açıklanması başlıbaşına bir kitap olur. Fakat görülüyor ki bu beyanın esas hedefi hükümet nimetinin başta değil ancak neticedeki düzelme dolayısıyla bir ilâhî nimet olduğunu hatırlatma k tır. Tevbe ve öldürme emrinin sorumluluğu Hz. Musa'ya ait bir vekillik tasarrufu neticede meydana gelen düzelme de bizzat ilâhî bir ihsan olmuş oluyor. Ve furkan o zaman meydana gelmiş oluyor. Kavim ünvanı altında "Siz nefislerinize zulmettiniz." deni l iyor.. Bu da gösteriyor ki nefse zulmetmek ferdî nefisten ve kavmî nefisten daha umumî bir ifadedir. Şirkin zararı millete milletin zararı da fertlere racîdir. Ve buzağıya tapma meselesi Musa'nın kavmi içinde büyük bir bozulmaya ve karışıklığa sebep o l muş ve bu belanın temizlenmesi birtakım nefislerin ölmesini ve can kaybını gerektirmiştir. "nefislerinizi öldürün" ifadesi mefhum olarak üç mânâya gelebilir. Birincisi hakikat anlamı ki herkesin kendi kendini öldürmesidir yani intihar etmesidir. Lakin böyle olsa idi muhatap olarak kavim kalmaz veya ancak asîler kalırdı. Şu halde kastedilen mânâ bu değildir. İkincisi işin geleneksel gerçeğidir ki esasen kardeş olan bir kavmin fertleri haydi bakalım şimdi birbirinizi öldürünüz demektir. Çoğunlukla te f sirciler bu mânâyı gözetmişlerdir. Tur'a giden Hz. Musa'nın

arkasından Sâmirî altından bir buzağı heykeli yapmış onu bağırtmış ve Apis öküzüne tapan Mısırlılar ve diğer puta tapıcılar gibi İsrailoğulları'nın bir kısmını "İşte Musa bunu aramaya gitti." diyerek ona taptırmış ve çok yakın bir zamanda bizzat şahit oldukları nimetlere karşı nankörlük yapıp bir bozgun ve karışıklık çıkarmış kavmin diğer bir kısmı Hz. Harun ile beraber bu gidişi önleyememiş ve Hz. Musa'nın dönmesini beklemişlerdir. O zamana k adar da bu karışıklık gittikçe yayılmış Hz. Musa Tur'dan dönünce Furkan'ın hükmü ile hepsine birden "kendinize yazık ettiniz" diye hitap etmiş hem buzağıya tapanlara hem de ses çıkarmayıp bekleyenlere bu günahlarından dolayı hemen tevbe etmelerini ve t evbe edenlerin etmeyenleri derhal öldürmelerini emretmiş ve bu iç savaş Allah'ın izniyle zaferle sonuçlanmış. Bunun üzerine İsrailoğulları da hallerini ıslah edip uslanmışlar. İşte burada bu olay hatırlatılmıştır. Hikaye olunduğuna göre bu olayda ölenler i n sayısı yetmiş bine ulaşmıştır. Buna buyurulmayıp da buyurulması hadisenin dahilî ve acıklı olduğuna ve nefse zulmetmenin mânâsına işarettir. Üçüncüsü ise sırf mecazî olmasıdır ki nefsinizi öldürünüz yani günahınıza nedâmetle gam ve kederden canınızı çıkarın yahut şehvetlerden nefsinizi men etmekle riyazet (perhiz) ediniz. Size bu kötülükleri yaptıran sizi şirke saptıran hep nefsanî isteklerdir. Tevbe de bunların kırılması ile faydalı olur ve ancak o zaman kabul edilir demektir. Bu te'vil de gözet i lmiştir. Bu da güzeldir fakat bir işarî mânâdır.

Bârî yaratırken ayıpsız ve noksansız yaratan demektir ki "hâlîk"dan daha özeldir ve bunda ilk yaratılışı hatırlatma vardır.

Altıncısı:

Meâl-i Şerifi

55- Hani bir zamanlar "Ey Musa biz Allah'ı açıkça görmedikçe senin sözünle asla inanmayacağız." demiştiniz de bunun üzerine sizi yıldırım çarpmıştı ve siz de bakakalmıştınız.

56- Sonra şükredesiniz diye sizi ölümünüzün ardından yeniden diriltmiştik.

55- Ve hani hatırlarsınız ya siz "Ey Musa biz Allah'ı aşikâre açıktan açığa görmedikçe sana asla inanmayacağız." demiştiniz de bunun üzerine sizi yıldırım çarpmış bir başka deyişle dehşetli bir darbeye tutulmuş yıkılmıştınız. Ve kımıldanmaya dermanınız kalmamış sa d ece bakıp duruyordunuz. Demek ki ölmemişlerdi fakat ölüm haline gelmişlerdi. Tefsircilerden birçoğu bunu bakıp dururken yıldırım çarpmıştı ölmüş idiniz mânâsına anlamışlardır. Halbuki "siz de bakıp duruyordunuz" cümlesi atıf veya hâl cümlesi olarak bilhassa böyle bir zanna meydan vermemek içindir. "Ahz" bakmaya ârız olan bir hal değil "nazar" (bakmak) ahze mukarin (yakın) olan bir hâl olarak gösteriliyor veya atfediliyor. Nitekim bu yıldırım çarpmasının ayrıntılı olarak açıklandığı "Musa kavmind e n yetmiş kişi seçti." (A'râf 7/155) âyetinde "onları titreme yakalayınca" buyurulmuştur. Tahkik ehlinin dirayet yoluyla yaptıkları araştırmanın gerçek sonucu bu olduğu gibi Vehb hazretlerinden rivayet edildiğine göre de bunlar ölmemişler belki o kor k unç hali gördükleri zaman kendilerini öyle bir titreme bir zangırtı almış ki hemen hemen mafsalları kopuyor belleri kırılıyormuş. Mahvolmak durumuna gelmişler. O zaman Hz. Musa ağlamış Rabbine dua edip yalvarmış Cenab-ı Allah da bir açıklık ihsan eyl e miş ondan sonra kendilerine gelebilmişler akılları da başlarına gelmiştir.

56- Nitekim şöyle buyuruluyor: bir müddet sonra sizi ölümünüzün ardından yeniden dirilttik adeta b'asü ba'del mevt (öldükten sonra dirilmey)e mazhar ettik. Önceki yıldırım çarpması bir ölüm ise bu da hakikaten yeniden dirilmek demek olacaktır. belki buna şükredersiniz.

Bu olayın zikr olunan öldürme olayından sonra mı veya ondan önce ve hemen öldürme emrini müteakip mi meydana geldiği hakkında iki görüş zikr ediliyor. Her ne olursa olsun âyetten şu anlaşılıyor ki bu yıldırım çarpması bir kavmin yok olması mesabesinde bir musibet ve ondan kurtuluş da o kavmin tekrar hayatı öldükten sonra yeniden dirilmesi anlamında büyük bir nimet imiş bu belanın sebebi de açıktan a ç ığa görmeyince Allah'a iman etmemek ve Hz. Musa'ya inanmamak iddiası olmuştur. Onları o durumdan kurtarmak ise sırf Allah'ın yardımı olarak ayrıca zikredilmiştir. Bunu yapanlar elbette İsrailoğulları'nın hepsi değildi. Bu iddia üzerine mîkatta yıldırıma yakalananlar seçilen

yetmiş kişi idi. Böyle olduğu halde âyette gerek iddia gerek musibet gerekse kurtuluş nimeti hatta Kur'ân'a muhatap olanlar dahi buna dahil olarak bütün bir kavme nisbet olunuyor. Şüphe yok ki bunun hikmeti bütün bir millet arasında müşterek sorumluluk meselesi hatta Âdemoğulları arasındaki hilafetin gereğidir. Kimse kimsenin günahından sorumlu değil iken bunun böyle olması gösteriyor ki ilahî hukuk olan umumî vazifeler konusunda farz-ı kifaye maddelerinde fert bahis konusu değil yalnızca cemaat bizzat ümmet bahis konusudur. Bunun iyisinde kötüsünde herkes müşterektir. Sonrakiler öncekilerin ve herkes birbirinin vekilidir.

Bu kadar gerçekleşmiş nimetlerden sonra "Allah'ı görmeden sana inanmayız." diye Hz. Musa'ya isyan etmek ne büyük bir küfür ve nankörlüktür. Bu âyet marifetullah (Allah'ı bilme) meselelerinin en mühimlerinden birini ve sonra insanların alçalış ve yükselişleri ile ilgili ruh hallerinden en dikkat çekici olanını bir cümlede hatırlatıvermiştir. Gerçekten de in s anlar terakki edecekleri zaman görüşleri ve kalpleri yükselir idrakleri yalnızca gözleri önünde duran görüntülere bağlanıp kalmaz akıllarıyla görünebilenin ötesine geçerler gaybın hakikatına iman ederler görülmedik ve işitilmedik saadetlere ererler. Bu n un aksine alçalacakları ve çöküntüye uğrayacakları zaman da akılları kalmaz kalbleri körlenir gözleri görülebilene saplanıp kalır gözlerine batmayan şeye inanmazlar inanmak için mutlaka görmek isterler fenalıktan sakınmazlar gelecek felakete de bilf i il başlarına gelmedikçe inanmazlar. Halbuki felaket gelince hükmünü icra eder. Derecesine göre ya ezer ya imha eder. Böyle maddeden başka bir şey tanımayan gözlerine batmayan şeye inanmayanlar inanmak istemeyenler sopasız yürüyemeyen körlere benzerle r tapacakları mabutlarını da elleriyle tutmak yoklamak isterler. Bunların gözünde maneviyat mâkulat mücerredat yani maddî olmayan her türlü soyut değerler evham cinsinden sayılır. Tapmak için cisim cinsinden şeylerden putlar ararlar bulamazlarsa yapa r lar ve ona taparlar ondan imdat umarlar; çünkü insanlarda ibadet ihtiyacı doğuştan yaratılıştan gelen bir ihtiyaçtır. Bundan kurtulamazlar. Fakat hakiki mabudu göremeyince kalplerinden akıllarından kuvvet alamayınca gözlerinin tuttuğu ellerinin eriştiği bir şeyden kuvvet dilenirler hiç olmazsa bir öküz veya öküzün altında bir buzağı ararlar. İsrailoğulları'nın bir kısmı da gerek Mısır ve civarındaki görgüleri gerek henüz yükselememeleri veya herhangi bir sebeple tekrar çöküntüye uğramış olmaları d o layısıyla Hz. Musa'ya "Allah'ı açıktan açığa görmeyince sana inanmayız." diye diretmişler akılsızlıklarından kendilerini Musa ile bir tutup "Sen konuştum kitap getirdim diyorsun ya! Haydi bize de

göster!" diye isyana cür'et etmişler ve bununla Allah'ı bir cisim gibi karşılarında bütünüyle görmek istemişler ki bu imkansız ve muhal idi. Bütün gördükleri nimetler ve o harikalar akıl yürütmelerine kafi gelmemiş böyle nankörce bir tutumla olmayacak hayallere saplanıp kalmışlar. Bundan dolayı başlarına y ıldırım musibeti bir harika olarak gelmiş ve bu musibetten de yine bir harika olarak ve Allah'ın rahmeti sayesinde kurtulmuşlardır. Bizzat Allah'ı göremedilerse de başka mabutların yapamıyacağı cezayı yakından görerek akılları başlarına gelmiş görmeden i n anmanın büyük önemini o zaman biraz takdir etmişler de bütün kavim bu sayede yeniden dirilmiş ve kurtuluşa ermiştir. Bu büyük ve derin nimet ve ders de bu çağırışta böyle iki veciz âyetle dile gelmiş ve hatırlatılmıştır ki bundan kitaplar yazılır. Gerçek t en de Cenab-ı Allah görülmez ve görülemez değildir; O kendisini görebilecek gözler yaratmaya da kadirdir. Lakin ona bu gözler dayanmaz ve görülürse ihata olunamaz. Bizim dünyada yararımız O'na gıyabında iman etmek aklî ve kalbî şehadetle inanmaktır.

Bu hatırlatmaya şu nimet de eklenmiştir:

Meâl-i Şerifi

57- Ve üstünüze o bulutu gölge yaptık ve size ihsan ettiğimiz hoş rızıklardan yiyin diye üzerinize kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Onlar bize zulmetmediler lakin kendi nefislerine zulmediyorlardı.

57- Bir de Tîh sahrasında üzerinize o ince bulutu gölgelik yaptık. ve üstünüze hem kar gibi kudret helvası hem de yelve kuşu bıldırcın indirdik. Size kısmet ettiğimiz bu temiz nimetlerden haydi yiyin dedik. Bundan sonra Cenab-ı Allah onlardan yüz çeviriyor kendilerini doğrudan doğruya muhatap almaktan uzak tutup gıyaba atıyor ve zulümlerini güzel bir özetle kendilerine anlatmak üzere buyuruyor ki onlar bu nimetlere karşı yaptıkları nankörlükle aslında zulmü bize y a pmadılar lakin kendilerine yapıyorlar

kendi kendilerine yazık ediyorlardı. Çünkü dinin iman ve amelin faydası da zararı da Allah'a değil kullaradır. Bu hususta yaptıkları zulüm ve nankörlük birkaç âyet sonra ayrıca hatırlatılacaktır. Şu da rivayet olunuyor ki bunlar; "Temiz temiz taze taze yiyiniz." denildiği halde dinlememişler biriktirmeye toplayıp yığmaya başlamışlar ve bunun üzerine nimet kesilmiş zaruret ve sıkıntı içinde kalmışlar. Dikkat edilince görülüyor ki nimetler tek tek sayılıp geli r ken gitgide bunlara nankörlükler ekleniyor ve hatırlatmanın hedefi bunlar ve bunlara karşı yapılan haksızlıklar ve zulümler olmaya başlıyor.

Yedincisi:

Meâl-i Şerifi

58- Hani bir zamanlar "Şu şehre girin de onun nimetlerinden dilediğiniz şekilde bol bol yiyin ve kapıdan secde ederek girin ve "hıtta" (bizi bağışla!) deyin ki size hatalarınızı mağfiret ediverelim iyilik yapanlara nimetlerimizi daha da arttıracağız" dedik.

59- Bunun üzerine o zulme devam edenler sözü değiştirdiler onu kendilerine söylenildiğinden başka bir şekle soktular. Biz de kötülük yaptıkları için o zalimlere murdar bir azap indirdik.

58- Ve hani demiştik ki şu beldeye Beyt-i Makdis mevkiine yahut Eriha beldesine giriniz de onun neresinde isterseniz yahut nasıl isterseniz dilediğiniz şekilde bol bol yiyiniz. Ve girerken kapısından giriniz hem de başlarınızı eğerek şükür secdesine kapanarak giriniz kibir ile çalımla azgınlık ve serkeşlik yaparak girmeyiniz ve orada "hıtta" deyiniz k i size bu şartlar altında hatalarınızı mağfiret ediverelim yani veballerinizi rahmetimizle

örtelim. Ve şunu da haber verelim ki muhsinlere iyilik ve güzellik yapanlara güzel hareket edenlere daha fazlasını da ihsan edeceğiz.

Asam tefsirinde "h ıtta" Arapça olmayıp aynen söylenmesi gereken bir kelimedir denilmiş diğer müfessirler ise bunun Arapça "hatt" masdarının binâ-i nev'î (çeşit bildiren masdar) olduğunu söylemişlerdir.

Hatt bir şeyi aşağıya almak ve sırttan yük indirmek demek olduğundan "hıtta" da bir nevi indiriş demek olur ki özel bir şekilde yükü yıkmak veya boyunlardaki vebali indirmek karar veya duasını ifade eder ve umuma ait mecaz suretiyle birleştirilmesi de mümkündür. Yani oraya yerleşmek için kararınızı veriniz ve güna h larınıza istiğfar ediniz demek olur. Aşere kırâetlerinin hepsinde "hıtta" kelimesi merfû okunur. Şu halde kelime tekil anlamına değil mahzuf (hazfedilmiş) bir mübtedanın haberi olarak "işimiz hıttadır" takdirinde bir cümledir. Mesela kendi lisanımızda d a bir ilan veya topluluğa kumanda halinde "uyku!" "yemek!" "hareket!" v.b. emir ve kumandalar veya bir istirham ve istek sırasında "lütuf!" "inayet!" "merhamet!" ve "insaf!" gibi müfret (tekil) kelimeler de böyle birer cümle takdirindedir. İncil'de ve eski din kitaplarında "hıtta" kelimesinin Ramazan ayının ismi olarak zikredildiğini Kamus mütercimi Asım Efendi zikretmiştir. Fakat bu âyette bu suretle bir tefsir veya bir te'vil vâki olmamıştır.

59-Tenbihemri Âdem ile zevcesinin cennette iskân edi ldikleri (yerleştirildikleri) zaman aldıkları emri (Bakara 2/35) andırmaktadır. Nitekim diğer bir âyette (A'raf 7/161) buyurulmuştur. Zaten cennet ehli için (Bakara 2/25) buyurulmamış mıydı?

Derken o zalimler güruhu sözü değiştirdiler kendilerine söylenenin başka türlüsünü yaptılar. Denilmiş ki "hıtta" emriyle alay ederek bunun yerine demeye başlamışlardı ki Nebt lehçesinde Yani kırmızı buğday demekmiş. Belli ki bu rivayette cennetteki yasak ağacın meyvesi kabul edilen "hın t a" anlamına çok açık bir değinme vardır. O zalimler kapıdan girer girmez dünya derdine düşerek Allah'ın emrini değiştirmeye ve bozmaya kalkıştılar. Bunun üzerine biz de sözü değiştiren zâlimlerin başlarına yukarıdan korkunç ve iğrenç bir azap indiriver d ik çünkü fısk içinde yüzüp gidiyorlardı günah işliyor ve çığırdan çıkıyorlardı. Bunu yapanlar ve bu azaba uğratılanların Musa kavminden bir güruh olduğu anlaşılıyor. Çünkü bütünü için "değiştirdiler"

buyurulmayıp "O zulmedenler değiştirdiler" buyurulmuştur ki içlerinden bir kısmı demek oluyor. Nitekim A'râf sûresinde (A'râf 7/162) "minhum" kaydı vardır ki onlardan bir kısmı demektir. Burada âyet siyak icabı olarak bundan müstağni olmuştur.

Rics esasen "rics" gibi tiksinilen pis ve murda r şey demek olup bundan azap ve ukûbet mânâsına da kullanılmıştır. Tenvin tehvil (korkutmak) içindir. Fısku fücur işlemenin akıbeti işte böyle murdar azaplarla mahvolup gitmektedir.

Sekizincisi:

Meâl-i Şerifi

60- Hani bir zamanlar Musa ka vmi için su istemişti biz de "asanla taşa vur!" demiştik bunun üzerine o taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her kısım insan kendi su alacağı yeri bildi. Allah'ın rızkından yiyin ve için de bozgunculuk ve saldırganlık yaparak yeryüzünü fesada vermeyin.

60- Ve hani Musa kavmi için istiskâ etmişti. İstiskâ; sakiy talebinde bulunmak sakiy de suvarmaktır. Yani Musa susuz ve kuraklıkta kalan kavminin suvarılması için bir su veya yağmur istemiş su aramaya veya yağmur duasına çıkmış idi de Biz de ona elindeki asâ ile taşa vur demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırdı. Her kısım halk içeceği pınarı tanıdı. Haydi Allah'ın rızkından yiyin için de yeryüzünde fesat çıkararak şuna buna saldırmayın dedik.

Tefsircilerin çoğu bu istiskânın da menn ve selva ile beraber olduğunu beyan etmişler ancak Ebu Müslim İsfehanî bu sözün müstakil oluşunu nazar-ı dikkate alarak bunun ayrıca bir mucize olduğunu söylemiştir. Âyet bunlardan birini tayin etmiyor.

Hz. Musa'nın asâsı ne idi ve ne kadardı? Sonra bu taş belli ve bilinen bir taş mı idi? Fahruddîn Razî tefsirinde der ki: Asâ'nın herhangi bir ağaçtan veya cennetin mersin ağacından olduğu ve boyu on arşın ve başı iki çatallı bulunduğu; söz konusu taşın Tur'dan getirilmiş veya asâ i le beraber Hz. Şuayb'den alınmış şöyle veya böyle özellikli veya kutsal bir taş olduğu hakkında muhtelif rivayetler var ise de bu konuda mütevatir ve kesin bir nass olmadığından bunun detaylarına girmekten sakınmak ve susmak "hakikatını Allah bilir" de y ip işi Allah'a havale etmek gerekir. Çünkü amelle ilgili bir konuda ahad haber ve zann ile amel etmek vacip olursa da amelî olmayan ve sırf ilmî ve itikadî özellik taşıyan bir hususta kesin nass lazımdır. Halbuki söz konusu asâ ile taşın tafsilatını bilm e k de bizim için amelî bir vazife olmadığı gibi bu konuda kesin bir nass da yoktur. Şu halde tafsilatına girmektense sükût etmek herhalde en doğru olandır. ilh...

Asânın ve taşın hakikatlerini tayin ile meşgul olmaksızın âyetten şunu anlarız ki; Cenab-ı Hak burada hayatın mayası büyük bir dünya nimetiyle hidayet sermayesi olan büyük bir rahmanî mucizeyi anmış ve hatırlatmıştır. Hz. Musa susuzluktan ve kuraklıktan yanıp kavrulan kavmi için Cenab-ı Hak'tan su diliyor yağmur duasına çıkıyor. Cenab-ı A llah da bu duayı kabul ile istenilenden daha büyük harikulâde bir nimet ihsan ediyor. Gelip geçici bir yağmur yerine İsrailoğulları'nın on iki boyundan her birine mahsus ayrı ayrı on iki pınar fışkırtıyor ve bununla yüce varlığına ve ilahî inayetine açık bir belge bahşediyor. Öylesine bahşediyor ki duanın arkasından fiilî bir teşebbüsün lüzumunu emrediyor "asân ile taşa vur!" diyor. Demek ki o sırada Hz. Musa farzedelim bu ilahî emre derhal uymayıp da "asâyı taşa vurmanın suyla ne ilgisi var?" gibi ak l î ve indî bir kıyas yapmaya ve kendi kendine fikir yürütmeye kalkışsaydı bu nimet tecellî etmeyecekti dualar ve yapılan araştırmalar belki de boşa çıkacaktı. O halde harikanın en büyük sırrı bu sebebin ilhamında ve bu büyük nimetin o sebebe bağlanmış o l masındadır: Kuru taşları yarıp pınarlar fışkırtmaya kadir olan Allah Teâlâ istenen suları doğrudan doğruya ihsan etmiyor da bir manevî sebeple bir maddî sebebe teşebbüs üzerine ihsan ediyor. Esasen manevi sebep olan dua maddî sebebin ilhamına da vesile o luyor. İlham olunan maddi sebebin teşebbüse dönüşmesi yani asânın taşa vurulması ile de sular fışkırıyor. Böylece hidayet bürhanı tamamiyle tecellî ediyor. Bunu da "yiyin için fesat çıkarmayın" irşad ve ikazı takip ediyor.

Hakikaten Allah bir şeyi murad edince sebeplerini kolaylaştırır ve sebepler o kadar çeşitli ve sonsuz boyuttadır ki beşer aklı ne kadar yükselse bunları ayrıntılarıyle kavrayamaz. Bunun için açıklamanın esas faydası asâ ile taşın özelliklerini anlatmakta değil olayın akışında k i incelikleri idrak etmektedir. Hazreti Musa gibi bir şanlı peygamberin asâsında bu çeşit fışkırmalara sebep olabilecek her türlü mekanik kuvveti tasavvur ve tahmin etmek mümkündür. Ayrıca Hak Teâlâ'nın nimetlerinin tecellisi her zaman böyle manevi sebep l erle maddî sebeplerin birleşmesinde gizlidir. Ne kaçan fırsatlar karşısında ümitsizliğe düşmeli ne de fırsatları ve sebepleri ihmal etmelidir. Allah Teâlâ'ya yürekten ve ihlas ile dua etmeyi hiçbir zaman elden bırakmamalı aynı zamanda duanın en büyük se m eresinin ruhî inkişaflar olduğunu bilmeli ve rahmanî ilhamlardan istifade ederek en umulmaz sebeplere dahi başvurup onu uygulamalıdır. İyi düşünülürse fen alanında bile en büyük keşifler insan kalbine şimşek gibi çarpan bir ilahî telkînin eseridir. Bun u hayırda kullanan hayra kötülükte kullanan kötülüğe ulaşır.

Dokuzuncusu:

Meâl-i Şerifi

61- Hani bir zamanlar "Ey Musa biz tek çeşit yemeğe asla katlanamayacağız yeter artık bizim için Rabbine dua et de bize yerin yetiştirdiği şeylerden; sebzesinden kabağından sarmısağından mercimeğinden ve soğanından çıkarsın." dediniz. O da size "O üstün olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir kasabaya konaklayın o vakit istediğiniz elbette olacaktır." dedi. Üzerlerine zillet ve mesk e net damgası vuruldu ve nihayet Allah'dan bir gazaba uğradılar. Evet öyle oldu çünkü Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. Evet öyle oldu çünkü isyana dalıyorlar ve aşırı gidiyorlardı.

61- Ve hani si z verilen nimetlerin kadrini bilmeyerek şükrü ve itaatı bir yana bırakarak terbiyesizlik edip de demiştiniz ki; ey Musa! biz tek çeşit yemeğe artık katiyyen katlanamayacağız. Yeter artık her gün bıldırcın eti ve kudret helvası yemekten bıktık usan d ık binaenaleyh Rabbine dua et de bize toprağın bitirdiği şeylerden; yetiştirdiği sebzelerden kabak hıyar sarmısak mercimek ve soğanından çıkarıversin. Gerçi tekdüzeliğin insan istekleri üzerinde az çok sıkıcı bir tesiri vardır. Ve buna karşı çeş i tlilik isteğinde bulunmakta esasen bir günah da yoktur. Fakat bunu yaparken bir taraftan eldeki nimetin yokluğu zamanında çekilen acıları unutmamak diğer taraftan da yüce bir ruh haliyle ve temiz bir kalble hareket edip şükrü artırmak ve daha önemlisi b edenin istek ve ihtiyaçlarına kapılıp edep ve terbiye dışına çıkmadan hareket etmek icap eder. Onların da "Rabbimize dua et" diyecek yerde edepsizce "Rabbine dua et" diye imansızlık eseri göstermemeleri gerekirdi. İsrailoğulları'nın bu isteğinde şüphesi z göçebelikten kurtulup yerleşik hayata şehir hayatına geçmek arzusu vardı. Fakat bu arzu eğitim ilim ve ibadet gibi yüksek bir maksat ve hedefe değil bıldırcın ve kudret helvası yerine soğan ve sarmısak yiyebilmek için bayağı bir maksada dayanıyordu. Bunda da vaktiyle Mısır'da yaşadıkları sefil hayata istek ve adeta hasret gibi bir maksat yatıyordu ki bu da hürriyetin kadrini takdir edemeyip köleliğe talip olmak demekti. Bundan dolayı Hz. Musa cevaben şöyle dedi: siz üstün ve hayırlı bir nimeti daha aşağı bir şeyle değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyle ise haydi bir şehre veya bir kasabaya ininiz oraya konunuz o vakit size istediğiniz vardır. Bu cevap bir taraftan isteklerinin çabuklaşmasına sebep olacak şeyi göstermekte ve nimete gidecek yo l u bildirmekte diğer taraftan da yaptıkları kötü tercihin akıbetinde

uğrayacakları fenalığı ifade etmektedir.

Mısır: Hem özel isim hem de cins ismi olarak kullanılır. Özel isim olduğu zaman gayrı munsarif olur; cerr ve tenvin kabul etmez. Fakat üç harfli olduğu ve ortası da sakin olduğu için Nûh Lût gibi munsarif olması da caizdir. Cins ismi olduğu zaman genel olarak kasaba anlamına gelir. Nitekim cuma namazının şartlarından birisi de mısırdır deriz. Bu âyetde her iki anlamiyle de tefsir edilmişt i r. Lakin İsrailoğulları'nın Mısır'dan çıkışından sonra bir daha geri dönmeleri vaki olmadığı için tefsirciler bunu cins ismi olarak Arz-ı Mukaddes'teki kasabalardan herhangi birine hamletmişlerdir. Gerçek anlamda Mısır diye anlaşıldığı takdirde bu emir s ırf bir kınama ve azarlama emri olur. Yani "Mısır'a geri döner de oraya yerleşirseniz orada bol bol soğan ve sarmısak yersiniz belanızı da bulursunuz!" anlamına bir azarlama sözü olur. Bununla beraber ikinci takdirde yani herhangi bir kasabaya yerleşme anlamına alındığında dahi azarlamaya yönelik bir îmâ söz konusudur. Bunun için karye veya belde (köy veya şehir) denilmeyip "mısır" denilmiştir. Demek oluyor ki İsrailoğulları böyle sırf soğan ve sarmısak yemek için Mısır'daki esareti andırır bir zillet haline taraftar olmuş oldular. Acaba akibetleri ne oldu? Bu noktaya gelince Cenab-ı Hak onları yine muhatap tutma şerefinden mahrum ederek bir istinaf cümlesi ile buyuruyor ki üzerlerine zillet ve meskenet damgası vuruldu. aşağılandılar hakarete uğr a dılar ağır vergilere fakirliğe ve ezikliğe mahkum oldular. ve nihayet Allah'tan bir gazaba uğradılar müstehak oldular da devletleri yıkıldı cemiyetleri dağılıp perişan oldular. Fâtiha sûresinde zikrolunan "kendilerine gazab edilenler"den oldular. Bu baskı bu gazap yani bu kötü akibet işte şunun için idi ki: onlar Allah'ın bu kadar açık seçik âyet ve delillerini inkâr ediyor kâfirlikte direnip haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. Hz. Şa'yâ Hz. Zekeriya ve Hz. Yahya gibi nebileri şeh i t etmişlerdi. Yine şundan dolayı idi ki; onlar isyanı alışkanlık haline getirmişler durmadan hadlerini aşıyorlardı. Halbuki küçük günahlarda ısrar büyük günaha büyük günahlarda ısrar da küfre götürür. Küfür ise her türlü kötülüğü yaptırır.

Nebi y: Nebe'den türeyen bu kelimenin aslı nebi'dir ki; Allah Teâlâ'dan vahiy ile haber getiren demektir. Ve tam olarak peygamber karşılığıdır. Çoğulu "enbiya" ve "nebiyyîn" olarak gelir. Nâfi' kırâetinde aslı üzere (hemze ile) nebîîn okunur. Nebiy resulde n daha genel anlam taşır: Her resul nebîdir fakat her nebî resul değildir. Bununla beraber Kur'ân'-ı Kerîm'de birbirinin yerine kullanıldığı

da olmuştur. Enbiyanın öldürülmesi haksız yere yani Allah'ın koyduğu hükmün aksine katledilmeleri bunun zaten Allah'ın hükmüne aykırılığı âşikâr olduğu halde ayrıca açıkça ifade edilmesi bilerek yaptıkları bu kötülükleri nass ile hükme bağlamak ve ne kadar ileri gittiklerine işaret etmek içindir. Burada bunların Peygamber Efendimiz'e karşı giriştikleri sûikastlar a da işaret buyurulmuş oluyor.

Bu gazaptan sonra acaba bunlar için hiçbir kurtuluş imkanı yok mudur? Buna cevap olarak buyuruluyor ki:

Meâl-i Şerifi

62- Şüphe yok ki iman edenler yahudiler hıristiyanlar ve sabiîler bunlardan her kim Allah'a ve ahiret gününe gerçekten iman eder ve salih amel işlerse elbette Rabbleri katında bunların ecirleri vardır bunlara bir korku yoktur bunlar mahzun da olacak değillerdir.

62- İslâmiyet'e zahirde iman etmiş olanlar yani Muhammed dinini dilleriyle ikrar ettiklerinden dolayı insanlar arasında müslüman sayılanlar Musa dinine mensup olan yahudiler İsa dinine mensup hıristiyanlar bu üç dinin dışındaki dinlerden olanlar yani onlardan her kim Allah'a ve ahiret gününe bu sûrenin b aşında beyan buyurulduğu üzere gerçekten dış görünüşleriyle ve içyüzleriyle iman eder ve bu imana yaraşır şekilde iyi bir iş yaparsa şüphesiz bunların Rableri katında ecir ve mükafatları vardır. bunlara korku yoktur ve bunlar mahzun da olacak değille r dir yani yapılan inzarlar uyarı ve tehditler bunlar hakkında değildir.

İnsanlar Âdem'in sülbünden yeryüzüne indikleri zaman Cenab-ı Allah kendilerine "Eğer Ben'den size bir

hidayet gelir de kim benim hidayetime uyarsa işte onlara herhangi bir korku yoktur ve onlar üzüntü de çekmeyecekler." (Bakara 2/38) diye herhangi bir zamanda gelen hidayetine uymaları şartıyla bunu vaad etmemiş miydi? İşte Âdem'in tevbesinin semeresi olan o ilahî va'd ebediyete kadar sürüp gidecek bir genel kanundur. Ve bu â yet ilahî kanunun bir inkişafıdır. Şu halde yahudiler gibi zillet ve meskenete düşenler ve Allah'ın gazabına uğramış olanlar bile her ne zaman tevbe eder Allah'a ve ahiret gününe cidden iman ederek Allah'ın son zamanda gönderdiği hidayete uyar ve ona gö r e salih amel işlerlerse o gazaptan kurtulurlar. Ve Allah katında ecir ve mükafat bulurlar. Sonuçta sırrına mazhar olarak korku ve hüzünden kurtulurlar. Lakin bundan yararlanmak için görünüşte yani insanlar arasında mü'min ve müslüman sayılmak yetmez h atta belli bir süre salih kişi olarak yaşamış olmak da kâfi gelmez. O imanda sebat edip güzel bir sonla gitmek yani son nefeste iman ve güzel amel ile Allah'a kavuşmak lazımdır.

Bu sûrenin baş tarafında "İşte onlar Rabblerinden gelen bir hidayet üzeredirler ve gerçekten kurtuluşa erenler de ancak onlardır." (Bakara 2/5) müjdesinin kimlere mahsus olduğu bilinmektedir ve bunda "Sana indirilene ve senden önce indirilene inananlar." (Bakara 2/4) şartı da bulunmaktadır. Bunun için ahirete iman v e gerçek anlamda yakîn de bütün peygamberlerle birlikte Hz. Muhammed'e (s.a.v.) ve ona indirilen kitaba iman etmiş olanlara mahsus bulunduğu tebliğ edilmişti. Şu halde cümlesiyle beyan buyurulan gerçek imanın Hz. Muhammed'in peygamber olarak gönderilmesi n den sonrakiler diye tefsir edilmesi lazım geldiğinde hiç şüphe yoktur. Zaten bu âyetin bilhassa bu noktadan İsrailoğulları'na hitap şeklinde bir icmal olup bütün bu açıklamaların İslâm dinine davet sadedinde ve "Sizin yanınızda bulunan kitabı doğrulayan bu kitaba (Kur'ân'a) iman edin ve onu ilk inkâr eden olmayın!" (Bakara 2/41) ilâhî emrini desteklemek için gelmiş olduğunda şüpheye yer yoktur. Hz. Muhammed'in peygamberliğinden önce Allah'a ve ahiret gününe iman eden ve iyi amel işleyenler bile Tevrat v e İncil hükmünce geleceğin büyük peygamberine iman ile mükellef idiler buna işaret olmak üzere "Ahdimi yerine getirin." (Bakara 2/40) buyurulmuştu. Böyle iken Hz. Muhammed'in peygamberliğinden sonra onu inkâr edenler arasında gerçek iman ehli bulunduğ u varsayımına imkan kalır mı? Allah'a ve hesap gününe imanı bulunan ve bu iman ile mütenasip salih amel işleyecek olan kimselerin Hz. Muhammed'in peygamberliğini inkâr etmelerine imkan tasavvur

olunabilir mi? Tarih sayfalarının şahitliğinde Hz. Muhammed'in peygamberliğinden daha açık daha belirgin hangi peygamberlik vardır? Şu halde gökyüzündeki yıldızlardan bazılarını kabul edip de güneşi inkâr edenlerin Allah'a karşı imanlarında ciddiyet ve samimiyet tasavvur etmek gerçekle bağdaşmayan bir çelişki teşkil eder. Dikkat çekici olan şey şu ki bu âyette iman biri insanlara nazaran zahirî diğeri Allah katında geçerli hakikî iman olmak üzere iki defa zikredilmiş ve her şeyden önce "iman edenler" sözü yahudilere hıristiyanlara ve sâbiilere mukabil tutulmuştur. Demek ki bu üçü Kur'ân'ın sözkonusu ettiği imanın mutlak olarak dışındadırlar. Bununla beraber zahirî iman sahipleri bunlarla eşit tutulmuş ve hepsinin kurtuluşu kâmil iman ve salih amel şartına bağlı gösterilmiştir. Demek ki gerek zahirî mü'min o l an müslümanlar gerek müslümanların dışında kalan yahudi hıristiyan sâbiî vs. Kur'ân'da yer aldığı şekilde Allah'a ve ahiret gününe dış görünüşte ve içyüzüyle cidden iman eder ve salih ameller yaparlar ve bunda sebat gösterirlerse o zaman "Onlara kork u yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklar." ifadesinin sırrına mazhar olacaklardır ki bunda da İslâm dininin davetiyle ve hidayetiyle bütün insanlara açık ve cihanşümûl bir din olduğu aşikar olur. Bu âyetten nihayet şu sonuca geliriz ki İslâm dininin haki m olduğu müslüman toplumun teşekkülü için İman-ı Hakikî (gerçek iman) şart değildir. Onun zahirî bir ikrar ile dahi gerçekleşmesi sözkonusu olduğu gibi bunun içinde dünyaya ait nokta-i nazarlarla bir siyasî anlaşma ile öbür dinlere mensup insanlar dahi di n hürriyeti ile hayat haklarına mazhar olurlar. Fakat bütün bunlar arasında ferdî veya ictimaî (sosyal) anlamda gerçek selamet (kurtuluş) ancak kâmil iman ve salih amel sahiplerine vaad olunmuştur. Çünkü toplumun temel direği ve nizamın esas dayanağı bunla r dır. İşte İslâmiyet'in gerek dünya gerek ahiret için vaad ettiği selamet ve saadetin sırrı da bu gerçeğin içinde gizlidir. Şu halde kâmil iman ve salih amel erbabının bilgi ve amel feyizlerinden mahrum olan sadece dış görünüşüyle müslüman bulunan bir İs l âm toplumunun "Onlara korku yoktur onlar mahzun da olmayacaklar." ilâhî va'dine mazhar olması sözkonusu değildir. Allah'a imanı olmayanlar hakkı yerine getiremezler ahirete imanı olmayanlar da ebediyete hizmet edemezler. Herkesin yalnızca kendi nefsi için çalıştığı bir toplumun manzarası "Kimsenin kimseye faydası dokunmayacağı günden korkun!"(Bakara 2/48) âyeti ile tasvir edilen kıyamet gününün bir benzeridir.

Yahudi: Arapça'da (hâde-yahûdü-hevden) esasen tevbe etmek mânâsına olduğu gibi Yahudi olmak mânâsına da gelir. Deniliyor ki Araplar arasında

bunlara Yahudi denilmesi ya daha önce geçtiği gibi buzağıya tapmaktan vazgeçip tevbe etmeleri dolayısıyladır yahut da "Yahûza" isminin Arapça söylenişi sebebi iledir. Yahûza ise Hz. Ya'kub'un on iki evladının en büyüğünün ismidir. Buna göre; Yahudî İsrailoğulları'nın on iki boyundan birincisinin adı olması gerekirken öneminden dolayı zamanla bütününe birden isim olmuştur. Bu demektir ki "Yahûd" cins ismi olarak kavmin veya boyun adıdır. Tekil o larak kullanıldığında "Yahudî" denilir ki o kavme mensup olan kişi demektir.

Nasârâ: "Nasrânî" kelimesinin cem'îdir (çoğuludur). Keşşâf'ın beyanına göre; tekil (müfred)i "nasran"dır ve sonuna mensubiyet "ya"sı geldiği zaman Ahmedî gibi mübalağa anlamı ifade eder. Hıristiyanlar kendilerine bu ismi vermişlerdir ki bu da üç ayrı sebebe bağlı olarak beyan ediliyor:

1- Hz. İsa'nın nâzil olduğu (indiği) "Nasıra" köyüne nisbettir. İbnü Abbas Katade İbnü Cüreyc bu görüştedirler.

2- Aralarında tenâsur (yardımlaşma) bulunması yani birbirlerine yardımcı olmaları yüzünden bu adı almışlardır.

3- Hz. İsa havarîlerine "Allah'a giden yolda bana yardım edecek kimdir?" (Âl-i İmrân 3/52) buyurmuş onlar da "Allah'ın yardımcıları biziz." (Âl-i İmrân 3/52) diye cevap verdikleri için bu isimle anılmışlardır.

"Nasrânî" Grekçe'ye "hıristiyan" diye tercüme edilmiştir ki "Hristos"a nisbettir. Frenkler "Kırist" diye telaffuz ediyorlar. Hıristos halaskâr fidye-i necat (can kurtarma akçesi) ödeyerek kurtaran "müncî" diye açıklandığına göre "Nasrânî" bunun Arapça'sıdır. Şu halde "nasranî" hıristiyan "nasârâ" da hıristiyanlar demek olur.

Sâbiîn: Yahut "sâbîe" hakkında da çeşitli görüşler vardır. Evvelâ lügat bakımından denilir ki "filan adam dininden çıktı filan dine girdi." demektir. Bu anlamdan dolayı Mekke müşrikleri Hz. Peygamber'e diyorlardı. Çünkü eski dinlerine aykırı yeni bir din ortaya koyuyordu. Ayrıca yıldızlar doğuş yerlerinden çıkıp yükseldikleri zaman denilir. Binaenaleyh g erçek lügat anlamı itibariyle ve karşılık karinesiyle "Sâbiîn" izafî bir anlam taşıdığından İslâm Yahudi ve Hıristiyanların dışında kalan diğer dinlerin mensuplarına şâmil olur. Bununla beraber geleneksel bir deyim olarak daha özel ve dar anlamlarda da k ullanılmıştır.

1- Katade'nin açıkladığı şekilde bunlar meleklere tapan bir taifedir.

2- Yıldızlara tapan bir taife oldukları da tefsirlere geçmiştir. Fahruddîn Râzî akla yakın olan budur der. Ve bunların başlıca iki görüşleri vardır: Birincisi; derler ki "Âlemin yaratıcısı Allah Teâlâ'dır. Lakin Allah yıldızlara saygıyı ve bunların ibadet için kıble yapılmasını emretmiştir." İkinci iddiaları ise şudur: "Allah Teâlâ burçları ve yıldızları yaratmıştır. Fakat bu âlemdeki hayır ve şerri sağlığı ve hastalığı meydana getiren canlıları yöneten ve yönlendiren yıldızlardır. Şu halde bu dünyanın bir anlamda Rabbi onlardır ve insanların onlara saygı ve ta'zim göstermeleri vaciptir. Çünkü onlar da Allah Teâlâ'ya ibadet ederler ve insanlara aracı olur l ar." derler. Bu mezhep Gildânîlere mensup olanların görüşüdür ki Hz. İbrahim bunları red ve iptal için peygamber olarak gönderilmiştir . Bunların Hz. Nuh'a ve bazı rivayetlerde Hz. İdris'e nisbet iddiasında bulundukları da söylenir. Günümüzde yıldız falına inanma ve yıldızların gücüne sığınma bunlardan kalmadır. Maide sûresinde bununla ilgili açıklama gelecektir. (Bkz: Maide 5/69).

Onuncusu:

Meâl-i Şerifi

63- Hani bir zamanlar sizden mîsak (sağlam bir söz) almıştık Tur'u üstünüze kaldırıp demiştik ki; size verdiğimiz kitaba kuvvetle tutunun ve içindekilerden gafil olmayın gerek ki korunursunuz.

64- Sonra verdiğiniz sözün arkasından yüz çevirdiniz eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasa idi herhalde zarara uğrayanlardan olu rdunuz.

65- İçinizden cumartesi günü yasağını çiğneyenleri elbette bilirsiniz. İşte bundan dolayı onlara "sefil maymunlar olun!" dedik.

66- Bu ibret dolu cezayı öncekilere ve sonrakilere bir ders korunacaklara da bir nasihat bir öğüt yaptık.

63-Burada İsrailoğulları'nın Hz. Musa devrinde millî varlıklarının ilk teşekkülüne ve dinî geleneklerinin tarihî akışına ait bazı ihtarlar vardır.

Tûr: Arapça'da genel olarak "dağ" mânâsına gelir. Süryanî dilinde dahi böyle olduğu zikrolunuyor. Bazıları da bitki örtüsüyle kaplı olan dağ demek olduğunu söylemişler. Tûr-i Sîna da Hz. Musa'nın vahye mazhar olduğu dağın özel ismidir. Buradaki Tûr her üç mânâ ile tefsir edilmiş ise de burada açık olan ahit ve misaktır ki o da Tûr-i Sina'dır. İsrailoğ u lları'ndan söz konusu mîsak alındığı zaman onların o dağın dibinde bulundukları söyleniyor. Bununla ilgili olarak başka rivayetlere de yer veriliyor. Bununla beraber bu mîsak ile ta başlangıçta Mısır'da İsrailoğulları'nın Hz. Musa'ya biatlarını anlamak d a mümkündür. Bu takdirde Tûr'un manevî yüceliği ile kıymetine işaret edilmiş ve onlar Kızıldeniz'i geçip esaretten kurtulduktan sonra devam eden vahiylerle onun yüceliği tekrar belirtilmiş olur. Bu suretle 'daki vav harfi Abdullah İbnü Abbas'dan rivayet edildiği üzere atf için olarak her ikisini de beyan etmiş olur. Vav-ı hâliye olması rivayetine göre ise yalnızca sonraki mîsakı ifade eder.

Ve hani sizin mîsakınızı almış yani Hz. Musa'ya sağlam bir ahd ile bağlı kalacağınıza verdiğimiz kitabın emirlerine uyup yasaklarından kaçınacağınıza dair olan mîsakı size teklif etmiş ve Tûr'u o mübarek dağı başınıza iniverecek gibi bir vaziyette üstünüze kaldırıp size verdiğimizi kuvvetle kemâl-i ciddiyet ve samimiyetle tutunuz içindeki mân â ve kapsamı belleyip düşününüz bu sayede belki sakınır korunursunuz her iki dünya hayatında korunmuşlardan olursunuz demiştik. Ve bu sûretle sizden sağlam bir söz almıştık.

64- Sonra siz bunun arkasından yine yüz çevirdiniz verdiğiniz sözde durmadınız onu kuvvetle tutmadınız kitabın içindeki emir ve yasaklara uymayı ihmal

ettiniz. O derecede ki üzerinizde Allah'ın lütuf ve rahmeti sizi koruyor olmasa idi ve size tekrar tekrar peygamberler göndermeseydi büsbütün zarar içinde kalırdınız kendinize ve nesillerinize çok zarar vermiş olurdunuz. "Biz ne yaptık ki?" diyeceksiniz. Yaptıklarınızın bazıları size yukarıda hatırlatılmıştı burada şimdi şu kadarını söyleyelim ki: Sebt yani Cumartesi günü mânâsına isim olduğu gibi bu güne saygı gösterme onda dünya işi yapmayıp yalnızca ibadet etme mânâsına masdar da olur.

65-İşte burada böyledir; siz herhalde içinizden Cumartesi gününe saygı gösterme hususundaki dinî yasakları çiğneyenleri bilirsiniz. A'râf sûresinde "Onlara deniz kıyısında bulunan o kasaba halkının durumunu sor. Hani onlar Cumartesi günü yasağına saygısızlık gösterip haddi aşıyorlardı balıklar da onlara o gün akın akın geliyorlardı..." (A'râf 7/163) âyetinde açıklandığı üzere deniz kıyısında bulunan bir kasabada Cumartesi günü y a sağına saygı göstermeyip dinin koyduğu kuralı hiçe saymışlardı da Biz de onlara "Maymun olun sürünün!" dedik

66- ve bu hadiseyi hem o zaman hazır olanlara hem de arkadan geleceklere bir ibret-i müessire (tesirli ibret) etkili bir gözdağı yaptık korunacaklara da unutulmayacak bir öğüt bir mev'iza kıldık. Onlar verdikleri sözde durmadılar. Ahde vefa etmek insanlık borcu ve gereği iken ona yanaşmadılar. İşte bu sebeple insanlığın gereklerinden olan ilim ve idrak marifet ve iz'andan mahrum edi l erek maymun kılıklı sefil boynu bükük ve sürünen kimseler oldular ki buna "mesh" tabir olunur. Bunlar dış görünüşüyle kuyruklu maymunlara mı döndüler? Yoksa dış görünüşüyle insan şeklinde oldukları halde iç dünyaları ve huyları itibariyle manen may m un gibi mi oldular? Bunun tefsirinde iki görüş vardır. Tefsircilerden pek çoğu âyetin lafzına ve dış yüzüne nazaran tam ve gerçek mesih (suret değişikliği) olduğunu söylemişlerdir. Fakat Mücahid ve onun izinden giden diğer tefsirciler bu hükmün temsilî o lduğunu şu halde meshin manevî olması gerektiğini savunmuşlardır. Ki zamanımızın anlayışına bu daha uygun görünmektedir. Gerçi hakikate nazaran suretçe değişiklik manevi değişmeden daha müşkil ve daha mühim değildir. İnsanlık şiarlarının söndüğü bir be d enin dış yüzüyle dahi maymun suretini alıvermesi iyi düşünülürse hemen hemen normal bile görülebilir. Allah korusun çeşitli kötü hastalıklar ile kılığını değiştirmiş nice bedenlere tesadüf edilegelmiştir. Fakat hayvan şekilleri içinden bilhassa maymun s u retinin zikredilmesi herhalde manevi meshin ehemmiyetine bir karine gibidir. Aslında insan ile maymun arasındaki gerçek fark

yalnızca bir kıl bir kuyruk farkı değildir. Akıl mantık huy ve ahlâk farkıdır. Maymunun bütün hüneri taklit hissinin gelişmişliğindedir. İnsanın yaptığı hareketleri gören maymun onu derhal taklit eder. Bu taklit özelliği birçoklarının nazarında maymunu insana adeta yaklaştırır. Halbuki maymunun önünde günlerce ateş yakınız soğuk günlerde karşısında ısınmayı gösteriniz sonra on u alıp bir kıra götürünüz yanına kibrit çıra odun kömür koyunuz o yine de üşüdüğü zaman bunları bir araya getirip bir ateş yakamaz ve ısınmayı başaramaz. Bu kadarcık bile mantık ilişkisi gösteremez. Artık bunun üzerine terettüp edecek diğer aklî işlem l erin derecesini tasavvur ediniz. İşte manevi dünyası meshe uğramış olan insanlar da böyledir: Onlar kör bir taklitten başka birşey yapamaz ve hayvanî duygularından öteye geçemezler. Bir bakıma insan gibi görünürler hakikatte ise maymundan başka birşey değildirler. Fındığı kırar yerler de bir fındık ağacı dikmeyi akıl edemezler (Onlar hayvanlar gibidirler. Hatta daha da aşağıdırlar." (A'râf 7/179).

Onbirinci hatırlatmada bu sûrenin bu ismi almasına sebep olan "Bakara" kıssasına geliyoruz. Fakat bu hatırlatma sadece İsrailoğulları'na mahsus bir hitap şeklinde değil genel anlamda bir hatırlatma olarak ifade buyurulmuştur. Şöyle ki:

Meâl-i Şerifi

67- Hani bir zamanlar Musa kavmine demişti ki Allah size bir bakara (sığır) boğazlamanızı emrediyor. Onlar da "ayol sen bizimle eğleniyor alay mı ediyorsun?" dediler. Musa da: "Böyle cahillerden biri olmaktan Allah'a sığınırım." dedi.

68- Onlar "Bizim için Rabbine dua et her ne ise onu bize açıklasın." dediler. Musa "Rabbim buyuruyor ki o ne pek yaşlı ne de pek taze ikisi arası dinç bir sığırdır haydi emrolunduğunuz işi yapınız." dedi.

69- Onlar "Bizim için Rabbine dua et rengi ne ise onu bize açıklasın." dediler. Musa "Rabbim buyuruyor ki o bakanlara sürur veren sapsarı bir sığırdır." dedi.

70- Onlar "Bizim için Rabbine dua et o nedir bize iyice açıklasın çünkü o bize biraz karışık geldi bununla beraber Allah dilerse onu elbette buluruz." dediler.

71- Musa "Rabbim buyuruyor ki o ne çifte koşulup tarla süren ne de ekin sulayan ne de salma gezen ve hiç alacası olmayan bir sığırdır". Onlar da: "İşte tam şimdi gerçeği ortaya koydun." dediler. Nihayet onu bulup boğazladılar. Az kaldı yapmayacaklardı.

67-BAKARA "bakar"ın müennesi veya müfredidir. "Bakar" manda cinsine de şâmil olmak üzere sığır cinsinin genel ismidir. Buna göre "bakare" erkek veya dişi sığır yani bir inek veya bir öküz bir düve veya bir tosun veyahut bir manda olabilir. Bunun erkeğine bâkır bakîr beykur bâkur dahi denilir. "Bakr" yarmak anlamına geldiğinden bu hayvan da çift sürüp toprağı yarmak için kullanıldığından bu ismi almıştır.

Ve hani Musa kavmine hitaben

"Allah size bir bakara kurban etmenizi emrediyor." demişti de buna karşı kavmi ona Çok tuhaf sen bizimle alay mı ediyorsun? demişlerdi. Acaba neden böyle demişlerdi? Deniliyor ki Allah'ın bakara kesmeyi emretmesini akılları almadı. Buna bir sebep bulamadılar bir ilişki kuramadılar bunu acayip buldular. Biz bundan şunu anlıyoruz ki Samirî'nin icat ettiği buzağı olayı da bunun açıkça ipuçlarını verdiği gibi Musa kavmi o zamana kadar bakarayı mukaddes bir hayvan görüyor ve öyle kabul ediyorlardı. Bundan dolayı bakaranın kurban edilmesini edilebilmesini tasavvur bile edemiyorlar bunu akılları almıyordu. B öyle olması ise bu emrin onlara henüz Mısır'da iken ve Hz. Musa'nın peygamberliğinin ilk zamanlarında verilmiş olmasına işaret eder. Firavun kavmi olan putperest Mısırlıların Apis öküzüne taptıkları ve boğanın bunların en yüksek mabutlarını temsil ettiği tarihî rivayetlerden olduğuna göre sığır kurban etmek o zaman İsrailoğulları üzerinde şiddetle hakim olan Firavun kavminin taptığı tanrıları boğazlamak demek olacağı için İsrailoğulları açısından Mısır'da iken bir ihtilal anlamı taşıyan böyle müthiş b ir emir elbette kolayca yerine getirilebilecek bir emir ve tasavvuru mümkün bir iş değildi. Mısır'dan çıktıktan sonra bile yine bu buzağı meselesinin dinden sapma ve dalalete alet edilmesinden anlaşılıyor ki Musa kavmi henüz sığır kesilmesini içine sind i remeyecek bundan memnun olmayacak bunun Allah tarafından bir hayır vesilesi olduğunu kolaylıkla anlayamayacak bir durumda bulunuyordu. Şu halde bu zihniyeti ıslah etmeye yönelik ve netice itibariyle ölünün yeniden dirilmesine bir misal vererek fitneyi de f edecek olan bu sığır kurban edilmesi emrini duydukları zaman Hz. Musa'ya karşı "Böyle şey mi olur sen bizimle eğleniyor musun?" diye durumu tuhaf karşıladılar ona inanamadılar. Hz. Musa da bunlara "Ben böyle insanlarla alay eden cahillerden biri ol m aktan Allah'a sığınırım." dedi. Kendisinin yalnızca ilahî emirleri tebliğ ettiğini ve bu tebliğin cahilane bir tebliğ olmadığını anlatmak istedi.

68-Görüldüğü gibi bu emirde genel olarak herhangi bir sığır kesilmesi teklif edilmişti. Aslında derhal o emre uyup rastgele bir sığır kesiverselerdi emir yerine gelmiş ve maksat hasıl olmuş olacaktı. Fakat onlar önceki hayretlerine karşılık tebliğin ciddiyetini farkedince aralarında işi büyüttüler birbirleriyle müşavere ederek kendi gönüllerinden nadir b u lunur çok özel bir bakare tasavvur ettiler. Bunun üzerine akılları sıra kurnazca davranıp Hz. Musa'yı imtihan etmek istediler de dediler ki; Rabbine bizim için dua et bize onun ne olduğunu mahiyetini beyan etsin. mahiyetten yani cinsin hakikatind e n sorudur. Demek ki bunlar herşeyden önce o bakarenin hakikat mi

yoksa mecaz mı olduğunu anlamak istiyorlardı. Buna karşılık gerçek bir bakara olduğu anlaşıldığından onun özellikleri şu suretle beyan buyuruldu: Musa dedi ki; Cenab-ı Allah şöyle buyuruyor: o bir bakaradır ki; ne pek yaşlı farımış ne de pek taze bâkir ikisi ortası tam güçlü kuvvetli bir dinç şimdi emrolunduğunuz şeyi hemen yapınız.

69-Bunun üzerine yine emri yerine getirmeye yanaşmadılar bizim için Rabbine dua et o bakaranın rengi nedir bize onu beyan ediversin dediler. Musa dedi ki; Allah şöyle buyuruyor: o öyle sarı bir bakaradır ki rengi artık sarının en parlağı en halisi bakanlara sürur ve neşe verecek gözünü ve gönlünü açacak derecede güzel ve sevimlisi.

70-Bu açıklamaya dahi kanaat getirmediler de dediler ki; bizim için Rabbine dua et bize onun ne olduğunu açıklasın zira bu bakara bize müteşabih (üstü kapalı) karışık geldi onun hangi bakare olduğunu kestiremedik. Biz onun kendine mahsus özelliklerini istedikçe bize onun genel vasıfları açıklanıyor ve inşaallah biz her halde yola geleceğiz yahut kesmenin yolunu bulacağız.

71- Musa buna da dedi ki; Allah şöyle buyuruyor: o öyle bir bakaredir ki; boyunduruk altında ezgin değil ne toprak sürer ne de ekin sular belki başıboş her ayıptan sâlim hiçbir lekesi alacası yoktur.

Bu cevabı alınca bunda gönüllerinden geçirdikleri şekil ve sureti bulmuş oldular ve nihayet gerçeği itiraf ederek işte şimdi tam doğruyu söyledin dediler.

Hikâye olunduğuna göre; dindar ve salih bir ihtiyarın tam bu vasıfları taşıyan bir buzağısı ve bir de çocuğu varmış. İhtiyar bu buzağıyı bir ormana götürmüş ve Allah'a emanet ederek bırakmış. "Ey Rabb'im bunu çocuğum büyüyünceye kadar sana emanet ediyorum..." demiş. Sonra ihtiyar vefat etmiş. İşte o buzağı da böylece ilâhî himayede büyümüş bu sırada çocuk da yetişmiş ve bu olay meydana gelmiş. Araya araya o bakareyi bulmuşlar ve derisi dolusunca altın vererek onu satın almışlar. Nihayet onu bulup kestiler ve halbuki kesmeye yanaşmıyorlardı nerdeyse kesmeyeceklerdi. Bu işi gözlerinde o kadar büyütmüşlerdi ki bunun için Hz. Musa'yı durmadan sordukları sorularla rahatsız ediyorlardı. Hatta bazıları onların bu işi kırk sene sürüklediklerini rivayet etmişlerdir. Nihayet ilâhî vahyin zoru ile emri yerine getirdiler. İşin başlangıcında alelade bir bakara kesmekle işin içinden çıkabilecek durumda idiler fakat pek ziyade gözde büyütmeleri ve olmayacak bir iş sanmaları

yüzünd en bu iş kendilerine çok pahalıya mal oldu. Düşünebilenler için bu bakara kıssasının incelikleri ve acaiplikleri pek çok ibretlerle doludur. Bundan dolayı genel anlamda hatırlatıldıktan sonra yine İsrailoğulları'na hitaben bu emrin en mucizeli bir sonucu şu şekilde hatırlatılıyor:

Onikincisi:

Meâl-i Şerifi

72- Hani bir zamanlar siz bir adam öldürmüştünüz de onun hakkında birbirinizle atışmış ve onu üstünüzden atmıştınız halbuki Allah saklamış olduğunuzu açığa çıkaracaktı.

73- İşte bundan dolayı o sığırın bir parçası ile o ölüye vurun dedik. Allah ölüleri işte böyle diriltir ve size âyetlerini gösterir belki aklınızı başınıza toplarsınız.

74- Sonra bunun arkasından yine kalbleriniz katılaştı şimdi de taş gibi ya da taştan da beter hale geldi. Çünkü taşlardan öylesi var ki; içinden nehirler kaynıyor yine öylesi var ki çatlıyor da bağrından sular fışkırıyor öylesi de var ki Allah korkusundan yerlerde yuvarlanıyor... Ve sizin neler yaptığınızdan Allah gafil değildir.

72- aslında "tedâra'tüm" demektir ki defetmek mânâsına " "den tefâül babından bir fiil olup "def etmek istediniz" anlamınadır.

ve hani siz bir kişi yani bir insan öldürmüştünüz ve bundan dolayı aranızda büyük bir fitne çıkmıştı. öldürülen bu kimse hususunda suçu birbirinizin üstüne atarak başınızdan belayı def etmek istiyordunuz. Bu sûretle karşılıklı düşmanlık ve didişmeniz çoğalıp duruyordu. Rivayet olunuyor ki içlerinde yaşlı ve gayet zengin bir adam varmış bunun bir oğlu ve birço k da yeğenleri yani kardeş çocukları bulunuyormuş. Yeğenler bu zengin amcanın mirasına konmak için onun tek oğlunu gizlice öldürmüşler sonra da cenazesini kapıya koyarak bağırıp çağırmaya güya katilini aramaya cinayeti şunun bunun üzerine atmaya kalkış m ışlar. Katilin bulunamaması üzerine büyük bir fitne çıkmıştı. İşte Ey İsrailoğulları siz Hz. Musa gibi büyük bir Peygamberin zamanında böyle bir cinayet işlemiş birbirinizle düşmanlığa başlamıştınız Allah Teâlâ ise sizin böyle gizlemiş olduğunuz cina y etleri açığa çıkaracaktı.

73-Bunun için siz düşmanlığa devam ederken Biz dedik ki kurban edilmiş olan bakaranın bir parçasıyla o ölüye vurun İşte Allah ölüleri böyle diriltir akla hayale sığmaz sebeplerle onları yeniden canlandırır. Bundan anlaşılıyor ki o bakaranın bir parçasıyla ölüye vurdukları zaman ölü bir hayat eseri gösterip cinayeti işleyenleri haber vermiş ve bu suretle o gizli cinayet meydana çıkarak münakaşa ve fitne de bastırılmıştır.

Demek ki bakara kurban etme emrinin netices inde ölülerin dirilmesine misal verecek ve şahit olunacak büyük bir mucize zuhur etmiştir. Artık ölüler de dirilir miymiş diyerek ölümden sonra dirilmeyi inkâr etmemelidir. Allah Teâlâ böylece akılların almayacağı yollarla da ölüleri diriltir. Akıllarınız kemale ersin düşünüp anlayasınız diye size âyetlerini mucize ve delillerini de açıkça gösterir. Siz ölenlerin dirilmesini akla aykırı gibi zannedersiniz halbuki bu zan akıldan değil aklın noksanlığından ileri gelmektedir. Zirâ hayat denilen olayı ilk başta hiçbir örnek olmadan meydana getiren yüce kudretin ikinci hayatı yeniden ortaya koyamaması için hiçbir sebep yoktur. Mevcut hayatı kabul eden aklın ikinci hayatı kolaylıkla kabul etmesi lazım gelir. Akıl gerçi kıyas için daima bir misal arar l akin ilk hayat da misal olmak üzere pekâlâ yeterlidir. Bununla beraber ölümden sonra dirilmeyi idrak edemiyenlere canlı delil olmak üzere peygamberler gönderilmiş ve onlara böyle bakara kıssası gibi mucizeler verilmiştir. Yukarıda yıldırım kıssası da geçt i ki o da kendine mahsus yönleriyle özel bir misaldir. İşte bütün bunlardan dolayı Bakara

kıssasının İsrailoğulları'na gösterilen bir ba'sü ba'delmevt (ölümden sonra dirilme) misali olarak düşünülmesi gerekir.

Genel